عامل زوال و فناست .
و از آنجا كه گروه منافقان هم به خويشتن ستم مىكنند و هم به جامعه ، در آخر آيه مىفرمايد « خداوند ظالمان را هدايت نمىكند » ( * ( وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ) * ) .
همانگونه كه بارها گفتهايم هدايت الهى يعنى فراهم ساختن مقدمات براى رسيدن به مقصد ، تنها شامل حال گروهى مىشود كه شايستگى و استحقاق و آمادگى آن را داشته باشند ، اما ظالمانى كه از اين شايستگى دورند هرگز مشمول چنين لطفى نخواهند بود زيرا خداوند حكيم است و مشيت و اراده اش روى حساب .
در آخرين آيه اشاره به لجاجت و سرسختى منافقان كرده ، مىگويد آنها چنان در كار خود سرسختند و در نفاق سرگردان ، و در تاريكى و ظلمت كفر حيرانند كه حتى « بنائى را كه خودشان برپا كردند همواره به عنوان يك عامل شك و ترديد ، يا يك نتيجه شك و ترديد ، در قلوب آنها باقى ميماند ، مگر اينكه دلهاى آنها قطعه قطعه شود و بميرند » ( * ( لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ ) * ) .
آنها در يك حالت حيرت و سرگردانى دائم بسر مىبرند ، و اين كانون نفاق و مسجد ضرارى كه برپا كرده بودند به صورت يك عامل لجاجت و ترديد در روح آنها هم چنان باقى مىماند ، هر چند آن بنا را پيامبر ص بسوزاند و ويران كند ، اما گويى نقش آن از دل پر ترديدشان زائل نمىگردد .
و در آخر آيه مىگويد « و خداوند دانا و حكيم است » ( * ( وَاللَّه عَلِيمٌ حَكِيمٌ ) * ) .
اگر به پيامبرش دستور مبارزه و در هم كوبيدن چنين بناى ظاهرا حق به - جانبى را داد به خاطر آگاهى از نيات سوء بنا كنندگان و باطن و حقيقت اين بنا بود اين دستور عين حكمت و بر طبق مصلحت و صلاح حال جامعه اسلامى صادر شد
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 142
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٤٢