( * ( إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ ) * ) ( 1 ) .
از آنجا كه مفهوم آيه قبل اين است كه اكثريت به تنهايى نمىتواند راه حق را نشان دهد نتيجه آن ، اين مىشود ، كه راه حق را تنها بايد از خداوند گرفت هر چند طرفداران راه حق در اقليت بوده باشند ، لذا در آيه دوم دليل اين موضوع را روشن مىسازد كه : « پروردگارت كه از همه چيز با خبر و آگاه است و در علم بىپايان او كمترين اشتباه راه ندارد ، بهتر مىداند راه ضلالت و هدايت كدام است و گمراهان و هدايت يافتگان را بهتر مىشناسد » ( * ( إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِه وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ ) * ) ( 2 ) .
در اينجا سؤالى پيش مىآيد كه مگر ديگران راه هدايت و ضلالت را بدون راهنمايى خدا مىشناسند كه آيه مىگويد : خداوند از ديگران بهتر مىشناسد و بهتر مىداند ؟ ! پاسخ سؤال اين است كه انسان به وسيله عقل خود ، بدون شك ، حقايقى را درك مىكند ، و راه هدايت و ضلالت را تا حدودى مىفهمد ولى مسلما فروغ چراغ عقل ، و شعاعش محدود است ، و ممكن است بسيارى از مطالب از ديد عقل مخفى بماند ، به علاوه انسان در معلوماتش گرفتار اشتباه نيز مىشود و به همين دليل نياز
هامش
( 1 ) خرص ( بر وزن ترس ) در اصل به معنى تخمين است و نخست در مورد تخمين مقدار ميوه بر درختان به هنگام اجاره باغ و امثال آن به كار رفته ، سپس به هر گونه حدس و تخمين گفته شده است و از آنجا كه تخمين گاهى مطابق واقع و گاهى بر خلاف واقع مىشود اين كلمه در معنى دروغ نيز استعمال شده است و در آيه فوق ميتواند بهر دو معنى باشد .
( 2 ) معمولا « افعل تفضيل » به وسيله « با » متعدى مىشود بنا بر اين بايد در اينجا گفته شود « اعلم به من » ولى « با » محذوف شده « و من يضل » به اصطلاح « منصوب به نزع خافض » است .