( * ( وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِه وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ) * ) .
« كلمة » در لغت به معنى گفتار و هر گونه جمله اى است و حتى به سخنان مفصل و طولانى گفته مىشود ، و اگر مىبينيم گاهى به معنى « وعده » آمده است مانند وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا : « وعده پروردگارت درباره بنى اسرائيل در مقابل صبر و استقامتى كه كردند انجام پذيرفت » ( سوره اعراف آيه 136 ) نيز از همين نظر است ، زيرا انسان به هنگام وعده دادن جمله اى مىگويد كه وعده را در بر دارد .
و نيز گاهى كلمه به معنى دين و آئين و حكم و دستور مىآيد كه آنها نيز به همين ريشه باز مىگردد .
در اينكه منظور از « كلمه » در آيه فوق ، قرآن است يا دين و آئين خدا يا وعده پيروزى كه به پيامبر ص داده شده ؟ احتمالات مختلفى دادهاند ، كه در عين حال منافاتى با هم ندارند ، و ممكن است آيه ناظر به همه آنها بوده باشد ، ولى از آن نظر كه در آيات قبل سخن از « قرآن » در ميان بوده با اين معنى مناسبتر است .
در حقيقت آيه مىگويد : به هيچوجه قرآن جاى ترديد و شك نيست زيرا از هر نظر كامل و بىعيب است ، تواريخ و اخبار آن ، همه صدق و احكام و قوانين آن همه عدل است .
و نيز ممكن است منظور از « كلمه » همان وعده اى باشد كه در جمله بعد يعنى جمله لا مبدل لكلماته : « هيچكس نمىتواند تغيير و دگرگونى در كلمات خدا ايجاد كند » آمده است ، زيرا نظير اين جمله در آيات ديگر قرآن ديده مىشود ، مانند وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ .
« در قيامت وعده پروردگار تو انجام خواهد گرفت و دوزخ از گناهكاران جن و انس پر خواهد شد » ( سوره هود آيه 119 ) و يا در آيه ديگر مىخوانيم :
وَ لَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ :
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 411
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٤١١