و به تعبير فلسفى در اينجا دو خالق و دو علت در عرض يكديگر نيستند بلكه در طول يكديگرند ، وجود دو علت تامه در عرض هم معنى ندارد ، اما اگر طولى باشند هيچ مانعى نخواهد داشت ، و از آنجا كه افعال ما لازمه مقدماتى است كه خدا به ما داده است ، اين لوازم را مىتوان به او نيز نسبت داد و هم به كسى كه افعال را انجام داده است .
اين سخن درست به آن مىماند كه شخصى براى آزمودن كاركنان خود آنها را در كار خويش آزاد بگذارد و اختيار تمام به آنها بدهد و تمام مقدمات كار را فراهم سازد ، بديهى است كارهايى كه آنها انجام مىدهند از يك نظر كار رئيس آنها محسوب مىشود ولى اين موضوع سلب آزادى و اختيار را از كارمندان نمىكند ، بلكه آنها در برابر كار خويش مسئولند . در باره عقيده جبر و اختيار به خواست پروردگار مشروحا در ذيل آيات مناسب بحث خواهد شد . ( 1 )
3 - بديع يعنى چه ؟
همانطور كه در بالا اشاره كرديم ، كلمه « بديع » به معنى وجود آورنده چيزى بدون سابقه است ، يعنى خداوند آسمان و زمين را بدون هيچ ماده و يا طرح و نقشه قبلى ايجاد كرده است .
در اينجا بعضى ايراد مىكنند كه چگونه ممكن است چيزى از عدم به وجود آيد ما در ذيل آيه 117 سوره بقره ( جلد اول تفسير نمونه صفحه 300 ) مشروحا در پاسخ اين ايراد بحث كردهايم و خلاصه آن اين است : اينكه مىگوئيم خداوند موجودات را از عدم به وجود آورد مفهومش اين نيست كه « عدم » ماده تشكيل دهنده موجودات جهان است ، مثل اينكه مىگوئيم نجار ، ميز را از چوب ساخته
هامش
( 1 ) به كتاب « خدا را چگونه بشناسيم ؟ » فصل جبر و اختيار نيز مىتوانيد مراجعه فرمائيد .