خداوند چنين نيست ، آيه فوق با يك ديد وسيع همه را شامل مىشود ، بنا بر اين منظور از اين حديث اين نيست كه مفهوم آيه منحصرا اين باشد ، بلكه اين تفسير پرتوى از مفهوم اصلى آيه است .
و لذا در حديث ديگرى از امام صادق ع مىخوانيم كه اين آيه خوارج را كه از ولايت ولى خدا بيرون رفتند و در ولايت و رهبرى شيطان قرار گرفتند شامل مىشود ( 1 ) .
آيه بعد يك اشاره اجمالى به تمام بحثهاى گذشته كه در زمينه توحيد و مبارزه با شرك از ابراهيم نقل شد كرده ، مىگويد : « اينها دلائلى بود كه ما به ابراهيم در برابر قوم و جمعيتش داديم » ( * ( وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِه ) * ) .
درست است كه اين استدلالات جنبه منطقى داشت ، و ابراهيم به نيروى عقل و الهام فطرت به آنها رسيده بود ، ولى چون اين نيروى عقل و آن الهام فطرت همه از ناحيه خدا است ، خداوند همه اين استدلالات را از مواهب خويش مىشمرد كه در دلهاى آماده همچون دل ابراهيم منعكس مىشود .
قابل توجه اينكه « تلك » در لغت عرب اسم اشاره براى بعيد است ولى گاهى اهميت موضوع و بلند پايه بودن آن سبب مىشود كه حتى يك موضوع نزديك با اسم اشاره بعيد ذكر شود ، مانند آن را در آغاز سوره بقره مىخوانيم : ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيه : « اين كتاب بزرگ شك و ترديدى در آن راه ندارد » .
سپس براى تكميل اين بحث مىفرمايد : « درجات هر كس را بخواهيم بلند مىكنيم » ( * ( نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ ) * ) ( 2 )
هامش
( 1 ) تفسير برهان جلد اول صفحه 538 .
( 2 ) درباره درجه و فرق آن با درك در جلد چهارم صفحه 180 ذيل آيه 145 سوره نساء بحث كردهايم .