همانطور كه در تفسير سوره بقره آيه 202 گفتيم ، سرعت حساب بندگان به قدرى است كه حتى در يك لحظه همه حساب آنها را مىتواند مشخص كند ، حتى ذكر زمان دوشيدن يك گوسفند و روايت بالا براى نشان دادن كوتاهى زمان است ، و لذا در روايت ديگرى مىخوانيم :
ان اللَّه تعالى يحاسب الخلائق كلهم فى مقدار لمح البصر
: ( 1 ) « خداوند حساب همه بندگان را در يك لحظه مىرسد » ! و دليل آن همان است كه در تفسير آيه فوق گذشت ، و آن اينكه اعمال آدمى در وجود او و در موجودات اطراف او اثر مىگذارد ، يعنى درست همانند ماشينهايى است كه مقدار حركت و كاركرد خود را روى دستگاه هايى با نمره نشان مىدهند ! و به تعبير روشنتر اگر دستگاه هايى دقيقى باشد ، مىتواند در چشم انسان تعداد نگاههاى خيانت آميزى كه كرده است ، بخواند ، و روى زبان انسان تعداد دروغها و تهمتها و زخم زبانها و سخنان نادرست را مطالعه كند ، خلاصه هر يك از اعضاء بدن انسان علاوه بر روح او دستگاه حساب و شمارشى در درون خود دارد و با يك لحظه بررسى حساب آن روشن مىگردد .
و اگر در پاره اى از روايات مىخوانيم كه افراد پرمسؤوليت و پر ثروت محاسباتشان در آن روز طولانى مىشود ، در حقيقت نه بخاطر آن است كه معطل رسيدگى به اصل حساب شوند بلكه آنها بايد در برابر سؤالاتى كه نسبت به اعمال آنها مىشود ، جوابگويى كنند ، يعنى سنگينى بار مسئوليت و لزوم جواب گويى و اتمام حجت زمان دادگاه آنها را طولانى مىكند .
مجموع اين آيات يك درس كامل تربيتى براى بندگان خدا است ، آگاهى خداوند از كوچكترين ذرات اين جهان ، احاطه علمى او بر همه چيز ، قدرت و قهاريت او نسبت به بندگان ، اطلاع او از تمام اعمال بشر ، نگاهدارى حساب
هامش
( 1 ) تفسير مجمع البيان جلد 1 و 2 صفحه 298 .