اين احتمال نيز در معنى « * ( كِتابٍ مُبِينٍ ) * » وجود دارد كه منظور از آن عالم آفرينش و خلقت و سلسله علت و معلولها است ، كه همه چيز در آن نوشته شده است .
در روايات متعددى كه از طرق اهل بيت رسيده است ، « ورقة » به معنى جنين سقط شده و « حبة » به معنى فرزند و « * ( ظُلُماتِ الأَرْضِ ) * » به معنى رحم مادران و « رطب » به معنى آنچه از نطفهها زنده مىمانند ، و « يابس » به معنى آنچه از بين مىرود ، تفسير شده است ( 1 ) .
شك نيست كه اين تفسير با جمود روى معانى لغوى اين كلمات تطبيق نمىكند ، زيرا « ورقه » به معنى برگ و « حبه » به معنى دانه ، و « * ( ظُلُماتِ الأَرْضِ ) * » به معنى تاريكهاى زمين و « رطب » به معنى تر و « يابس » به معنى خشكى است ولى ائمه اهل بيت در حقيقت با اين تفسير خواستهاند ، مسلمانان را متوجه كنند ، كه بايد با يك ديد وسيع و گسترده به آيات قرآن بنگرند ، و در فهم معنى آنها تنها روى لفظ جمود نكنند ، بلكه به هنگامى كه قرائن دليل بر توسعه معنى هستند ، به وسعت معنى بنگرند .
روايت فوق در حقيقت اشاره به اين است كه مفهوم آيه بالا منحصر به دانههاى گياهان نيست ، بلكه حتى بذرهاى نطفههاى انسانى را نيز شامل مىشود .
در آيه بعد بحث را به احاطه علم خداوند به اعمال انسان كه هدف اصلى است ، كشانيده و قدرت قاهره خدا را نيز مشخص مىسازد ، تا مردم از مجموع اين بحث نتايج تربيتى لازم را بگيرند .
نخست مىگويد « او كسى است كه روح شما را در شب قبض مىكند ، و از آنچه در روز انجام مىدهيد و به دست مىآوريد آگاه است » ( * ( وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ) * ) .
هامش
( 1 ) تفسير برهان جلد اول صفحه 528 .