حقوقى « ، به اين معنى كه اگر مثلا مدرسه اى وقف بر محصلين خاصى بود ، و كسى در آغاز مشمول شرايط بود و بعدا فاقد شرايط شد ، اخراج او از آن مدرسه هيچ مانعى ندارد ، و همچنين اگر متولى مدرسه اختياراتى به خاطر رعايت مصالح مدرسه داشت ، هيچ مانعى ندارد كه براى حفظ نظم و موقعيت آن ، از آن اختيارات مشروع استفاده كند ( بنا بر اين مطالبى كه در تفسير المنار در ذيل آيه بر خلاف اين مطلب ديده مىشود ، ناشى از اشتباه طرد مذهبى با طرد حقوقى است ) .
در آيه بعد به ثروتمندان بىايمان هشدار مىدهد كه اين جريانات آزمايشهايى است براى آنها ، و اگر از كوره اين آزمايشها نادرست بيرون آيند ، بايد عواقب دردناك آن را تحمل كنند ، مىگويد : « اين چنين بعضى از آنها را با بعض ديگر آزموديم » ( * ( وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ ) * ) .
« فتنه » در اينجا به معنى آزمايش است ، ( 1 ) چه آزمايشى از اين سنگينتر كه اشراف و ثروتمندانى كه سالها عادت كردهاند حساب خود را به كلى از طبقات پائين جدا كنند ، نه در شادى با آنها شريك باشند ، و نه در غم و رنج ، و حتى قبرهايشان هم از يكديگر فاصله داشته باشد ، يك مرتبه تمام اين آداب و رسوم را در هم بشكنند ، و اين زنجيرهاى عظيم را از دست و پاى خود بردارند و به آئينى به پيوندد كه پيشگامان آن به اصطلاح از طبقه فقرا و پائين محسوب مىشوند .
سپس اضافه مىكند : كار اين توانگران به جايى مىرسد كه با نگاه تحقير به مؤمنان راستين نگريسته و مىگويند : « آيا اينها هستند كه خداوند از ميان ما برگزيده ، و نعمت ايمان و اسلام به آنها ارزانى داشته است » ؟ آيا اينها قابل
هامش
( 1 ) براى توضيح بيشتر به جلد 2 تفسير نمونه صفحه 13 و 17 ذيل آيه 191 سوره بقره و 193 مراجعه كنيد .