حيوانى از جهاتى ، همانند مجتمعات انسانى هستند ، و اين شباهت جنبه فعلى دارد ، نه بالقوه ، زيرا آنها نيز سهمى از درك و شعور دارند ، و سهمى از مسئوليت ، و سهمى از رستاخيز ، و از اين جهات شباهتى به انسانها دارند .
اشتباه نشود تكليف و مسئوليت انواع جانداران در يك مرحله خاص مفهومش اين نيست كه آنها داراى رهبر و پيشوايى براى خود هستند و شريعت و مذهبى دارند آن چنان كه از بعضى صوفيه نقل شده است ، بلكه رهبر آنها در اين گونه موارد تنها درك و شعور باطنى آنها است ، يعنى مسائل معينى را درك مىكنند و به اندازه شعور خود در برابر آن مسئول هستند .
[ سوره الأنعام ‹ 6 › : آيه 39 ]
وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّه يُضْلِلْه وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْه عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ‹ 39 ›
ترجمه :
39 - آنها كه آيات ما را تكذيب كردند كر و لال در تاريكيها قرار دارند ، هر كس را خدا بخواهد ( و مستحق باشد ) گمراه مىكند و هر كس را بخواهد ( و شايسته بيند ) بر راه راست قرار خواهد داد .
تفسير : كر و لالها !
بار ديگر قرآن به بحث از منكران لجوج مىپردازد و مىگويد : « آنها كه آيات ما را تكذيب كردند كر و لال هستند ، و در ظلمت و تاريكى قرار گرفتهاند » ( * ( وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ ) * ) .
نه گوش شنوايى دارند كه حقائق را بشنوند ، و نه زبان حقگويى كه اگر