با توجه به اين دو نوع « اجل » بسيارى از مطالب روشن مىشود ، از جمله اينكه در روايات مىخوانيم صله رحم عمر را زياد و يا قطع رحم عمر را كم مىكند ( منظور از عمر و اجل در اين موارد اجل غير حتمى است ) .
و يا اينكه در آيه اى مىخوانيم فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ : « هنگامى كه اجل آنها فرا رسد نه ساعتى به عقب مىافتد و نه جلو » ( 1 ) در اينجا منظور از اجل همان مرگ حتمى است .
بنا بر اين آيه مزبور تنها مربوط به موردى است كه انسان به عمر نهايى خود رسيده است ، و اما مرگهاى پيشرس را به هيچ وجه شامل نمىشود .
و در هر صورت بايد توجه داشت كه هر دو اجل از ناحيه خدا تعيين مىشود يكى بطور مطلق و ديگرى به عنوان مشروط و يا معلق ، درست مثل اينكه مىگوئيم :
اين چراغ بعد از بيست ساعت بدون هيچ قيد و شرط خاموش مىشود و نيز مىگوئيم اگر طوفانى بوزد بعد از دو ساعت ، خاموش خواهد شد ، در مورد انسان و اقوام و ملتها نيز چنين است مىگوئيم خداوند اراده كرده است كه فلان شخص يا ملت پس از فلان مقدار عمر بطور قطع از ميان برود و نيز مىگوئيم اگر ظلم و ستم و نفاق و تفرقه و سهلانگارى و تنبلى را پيشه كنند در يك سوم آن مدت از بين خواهند رفت ، هر دو اجل از ناحيه خدا است يكى مطلق و ديگرى مشروط .
از امام صادق ع در ذيل آيه فوق چنين نقل شده كه فرمود :
هما اجلان اجل محتوم و اجل موقوف
: « اين اشاره به دو نوع اجل است ، اجل حتمى و اجل مشروط » و در احاديث ديگرى كه در اين زمينه وارد شده تصريح گرديده است كه اجل غير حتمى ( مشروط ) قابل تقديم و تاخير است و اجل حتمى قابل تغيير نيست ( نور الثقلين جلد اول صفحه 504 ) .
هامش
( 1 ) اعراف آيه 34 .