حتما بايد از وسائل وجودى استفاده كند ، مثلا ما مىخواهيم در لحظه معينى اطاق را براى ظاهر كردن عكسى تاريك كنيم ناچاريم جلوى نور را بگيريم تا ظلمت در اين لحظه معين بوجود آيد ، چنين ظلمتى مخلوق است ( مخلوق بالتبع ) .
و به اصطلاح عدم مطلق گرچه مخلوق نيست ، اما عدم خاص سهمى از وجود دارد و مخلوق مىباشد .
نور رمز وحدت و ظلمت رمز پراكندگى است
نكته ديگرى كه در اينجا بايد به آن توجه داشت اين است كه در آيات قرآن ، نور با صيغه « مفرد » آورده شده و « ظلمت » به صورت جمع ( ظلمات ) .
ممكن است اين تعبير اشاره لطيفى به اين حقيقت باشد كه ظلمت ( اعم از حسى و معنوى ) همواره سرچشمه پراكندگىها و جدايىها و دور افتادنها است ، در صورتى كه نور رمز وحدت و اجتماع مىباشد .
بسيار با چشم خود ديدهايم كه در يك شب تابستانى ، چراغى در وسط حياط يا بيابان روشن مىكنيم ، در مدت كوتاهى همه گونه حشرات گرد آن جمع مىشوند و در واقع مجمعى از زندگى را در اشكال متنوع تشكيل مىدهند ، اما هنگامى كه آن را خاموش كنيم هر كدام به طرفى مىروند و پراكنده مىگردند ، در مسائل معنوى و اجتماعى نيز همين گونه است ، نور علم و قرآن و ايمان مايه وحدت ، و ظلمت جهل و كفر و نفاق موجب پراكندگى است .
گفتيم اين سوره براى تحكيم پايههاى خدا پرستى و توحيد در دلها نخست انسان را متوجه عالم كبير مىسازد ، و در آيه بعد توجه به عالم صغير يعنى انسان مىدهد و در اين مورد به شگفتانگيزترين مساله يعنى آفرينش او از خاك و گل اشاره كرده مىفرمايد : « او است خدايى كه شما را از گل آفريد »