فشار بوديم و به همين جهت توانايى بر اجراى فرمان خدا نداشتيم « .
( * ( قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأَرْضِ ) * ) .
اما اين اعتذار از آنان پذيرفته نمىشود و به زودى از فرشتگان خدا پاسخ مىشنوند كه : « مگر سرزمين پروردگار وسيع و پهناور نبود كه مهاجرت كنيد و خود را از آن محيط آلوده و خفقان بار برهانيد » .
( * ( قالُوا أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّه واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها ) * ) .
و در پايان به سرنوشت آنان اشاره كرده ، مىفرمايد : « اين گونه اشخاص كه با عذرهاى واهى و مصلحتانديشىهاى شخصى شانه از زير بار هجرت خالى كردند و زندگى در محيط آلوده و خفقان بار را بر آن ترجيح دادند ، جايگاهشان دوزخ و بد سرانجامى دارند » .
( * ( فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً ) * ) .
در آيه بعد مستضعفان و ناتوانهاى واقعى ( نه مستضعفان دروغين ) را استثناء كرده و مىفرمايد :
« مردان و زنان و كودكانى كه هيچ راه چاره اى براى هجرت و هيچ طريقى براى نجات از آن محيط آلوده نمىيابند ، از اين حكم مستثنى هستند ، زيرا واقعا اين دسته معذورند و خداوند ممكن نيست تكليف ما لا يطاق كند » .
( * ( إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا ) * ) .
و در آخرين آيه مىفرمايد : « ممكن است اينها مشمول عفو خداوند شوند و خداوند همواره بخشنده و آمرزنده بوده است » .
( * ( فَأُولئِكَ عَسَى اللَّه أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّه عَفُوًّا غَفُوراً ) * ) .
ممكن است اين سؤال پيش آيد اگر اين افراد براستى معذورند چرا نمىفرمايد حتما خداوند ، آنها را مىبخشد بلكه مىگويد « عسى » ( شايد ) .
پاسخ اين سؤال همان است كه در ذيل آيه 84 از همين سوره بيان شد
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 84
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٨٤