آن را بعنوان يك وعده قطعى در اينجا از طرف خداوند به مسلمانان گرفتهاند كه با ظاهر كلمه « عسى » سازگار نيست .
منظور از جمله « اوامر من عنده » كه بعد از كلمه « فتح » ذكر شده اين است كه ممكن است در آينده مسلمانان بر دشمنان خود يا از طريق « جنگ و پيروزى » غلبه كنند و يا بدون جنگ آن قدر قدرت بيابند كه « دشمن بدون جنگ تسليم گردد » و به عبارت ديگر كلمه « فتح » اشاره به پيروزيهاى نظامى مسلمانان است و « امر من عنده » اشاره به پيروزيهاى اجتماعى و اقتصادى و مانند آن مىباشد .
ولى با توجه به اينكه خداوند بيان چنين احتمالى مىكند و او عالم و آگاه از وضع آينده است ، اين آيه اشاره به پيروزيهاى نظامى و اجتماعى و اقتصادى مسلمانان خواهد بود .
و در آخرين آيه به سرانجام كار منافقان اشاره كرده ميگويد : در آن هنگام كه فتح و پيروزى نصيب مسلمانان راستين شود ، و كار منافقان بر ملا گردد « مؤمنان از روى تعجب ميگويند آيا اين افراد منافق همانها هستند كه اين همه ادعا داشتند و با نهايت تاكيد قسم ياد ميكردند كه با ما هستند ، چرا سرانجام كارشان به اينجا رسيد » .
( * ( وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّه جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ ) * ) ( 1 ) و به خاطر همين نفاق ، « همه اعمال نيك آنها بر باد رفت » زيرا از نيت پاك و خالص سرچشمه نگرفته بود ، و « به همين دليل زيانكار شدند » ، هم در اين جهان و هم در جهان ديگر .
( * ( حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ ) * ) .
هامش
( 1 ) در آيه فوق « هؤلاء » مبتدا است * ( الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّه ) * خبر آن است ، و جهد ايمانهم در حكم « مفعول مطلق » است .