وَ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ :
« بخاطر پيمان شكنى و دروغشان خداوند نفاق را در دلهاى آنها قرار داد » - و نظير اين تعبيرات در قرآن فراوان است .
روشن است كه اين آثار سوء كه از عمل خود انسان سرچشمه ميگيرد هيچگونه منافاتى با روح اختيار و آزادى اراده ندارد ، زيرا مقدمات آن بوسيله خود آنان فراهم شده است و آگاهانه در اين وادى گام نهادهاند و اينها محصولات قهرى اعمال خود آنها است و اين درست به آن مىماند كه كسى از روى عمد مشروبات الكلى بخورد و بهنگامى كه مست شد دست بجناياتى بزند ، درست است كه در حال مستى از خود اختيارى ندارد ولى چون آگاهانه مقدمات آن را فراهم ساخته و مىدانسته كه در حال مستى ممكن است چنين اعمالى از او سرزند مسئول اعمال خود خواهد بود ، آيا اگر در اينجا گفته شود چون آنها شراب خوردند ما عقلشان را گرفتيم و آنها را بر اثر اعمالشان بجنايات افكنديم ، آيا اين تعبير اشكالى دارد و يا مفهومش جبر است ؟
خلاصه اينكه : تمام هدايتها و ضلالتها و مانند آن كه در قرآن به خداوند نسبت داده شده است حتما بخاطر مقدمات و اعمالى است كه قبلا از بندگان سر زده است و به دنبال آن استحقاق هدايت و يا ضلالت پيدا كردهاند ، و گر نه هيچگاه عدالت و حكمت خدا اجازه نخواهد داد كه بدون جهت يكى را به راه راست هدايت كنند و ديگرى را در گمراهى سرگردان سازند ( 1 ) .
هامش
( 1 ) در جلد اول تفسير نمونه صفحه 51 نيز در اين باره توضيحات ديگرى داديم .