3 - آنها از خطاى مردم مىگذرند ( * ( وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ ) * ) .
فرو بردن خشم بسيار خوب است اما به تنهايى كافى نيست زيرا ممكن است كينه و عداوت را از قلب انسان ريشه كن نكند ، در اين حال براى پايان دادن به - حالت عداوت بايد « كظم غيظ » توام با « عفو و بخشش » گردد ، لذا بدنبال صفت عالى خويشتندارى و فرو بردن خشم ، مسئله عفو و گذشت را بيان نموده ، البته منظور گذشت و عفو از كسانى است كه شايسته آنند نه دشمنان خونآشامى كه گذشت و عفو باعث جرأت و جسارت بيشتر آنها مىشود .
4 - آنها نيكوكارند ( * ( وَاللَّه يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ) * ) .
در اينجا اشاره به مرحله عاليتر از عفو شده كه همچون يك سلسله مراتب تكاملى پشت سر هم قرار گرفتهاند و آن اين است كه انسان نه تنها بايد خشم خود را فرو برد و با عفو و گذشت كينه را از دل خود بشويد بلكه با نيكى كردن در برابر بدى ( آنجا كه شايسته است ) ريشه دشمنى را در دل طرف نيز بسوزاند و قلب او را نسبت به خويش مهربان گرداند بطورى كه در آينده چنان صحنه اى تكرار نشود ، بطور خلاصه نخست دستور به خويشتندارى در برابر خشم ، و پس از آن دستور به شستن قلب خود ، و سپس دستور به شستن قلب طرف مىدهد .
در حديثى كه در كتب شيعه و اهل تسنن در ذيل آيه فوق نقل شده چنين مىخوانيم كه يكى از كنيزان امام على بن الحسين ع به هنگامى كه آب روى دست امام مىريخت ، ظرف آب از دستش افتاد و بدن امام را مجروح ساخت ، امام ع از روى خشم سر بلند كرد كنيز بلافاصله گفت خداوند در قرآن مىفرمايد :
« * ( وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ ) * » امام فرمود خشم خود را فرو بردم ، عرض كرد « * ( وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ ) * » فرمود : تو را بخشيدم خدا تو را ببخشد ، او مجددا گفت « * ( وَاللَّه يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ) * » امام فرمود : تو را در راه خدا آزاد كردم ( 1 ) .
اين حديث شاهد زنده اى است بر اينكه سه مرحله مزبور هر كدام مرحله اى
هامش
( 1 ) - به تفسير در المنثور و نور الثقلين در ذيل آيه مورد بحث مراجعه شود .