است و همانطور كه بارها گفتهايم اين گونه تفسيرها بيان مصداق روشن و عالى آيات است و معنى انحصار را نمىرساند .
3 - « شهداء » و كشته شدگان در راه هدف و عقيده پاك الهى ، و يا افراد برجسته اى كه روز قيامت شاهد و گواه اعمال انسانها هستند ( * ( وَالشُّهَداءِ ) * ) ( 1 ) .
4 - « صالحان » و افراد شايسته و برجسته اى كه با انجام كارهاى مثبت و سازنده و مفيد و پيروى از اوامر انبياء به مقامات برجسته اى نائل شدهاند ( * ( وَالصَّالِحِينَ ) * ) .
و به همين جهت در روايات ما « صالحين » تفسير به ياران برگزيده ائمه شده است ، و اين نيز همانند آنچه در باره « صديقين » گذشت از قبيل بيان فرد شاخص است .
نكته اى كه در اينجا يادآورى آن لازم است اين است كه ذكر اين مراحل چهارگانه ممكن است اشاره به اين معنى باشد كه براى ساختن يك جامعه انسانى سالم و شايسته نخست بايد رهبران به حق و انبياء وارد ميدان شوند ، و به دنبال آنها مبلغان صديق كه قول و عمل آنها با يكديگر هماهنگ است و اهداف آنها را در همه جا پخش كنند ، و به دنبال اين دوران سازندگى فكرى ، جمعى در برابر عناصر آلوده و آنهايى كه موانع راه حقند وارد شوند و قربانى دهند و شهيد گردند و محصول اين كوششها و تلاشها به وجود آمدن « صالحان » و « اجتماعى پاك و شايسته » است ، و روشن است كه صالحان نيز براى روشن نگاه داشتن مشعل حق نسبت به نسلهاى آينده همين وظائف سه گانه را انجام خواهند داد ، رهبرى مىكنند ، تبليغ مىنمايند ، و قربانى مىدهند .
ضمنا از آيات فوق اين حقيقت به روشنى استفاده مىشود كه موضوع معاشران خوب و همنشينهاى با ارزش بقدرى اهميت دارد كه حتى در عالم آخرت براى
هامش
( 1 ) - « شهيد » در اصل به معنى گواه است منتها گاهى انسان بوسيله سخن گواهى بر حق مىدهد و گاهى بوسيله عمل و كشته شدن در راه اهداف پاك گواهى مىدهد