و آيه 89 نحل ، و آيه 78 حج .
اكنون اين سؤال پيش مىآيد كه گواهى پيامبران نسبت به اعمال امت خويش چگونه خواهد بود ؟ :
اگر كلمه « هؤلاء » اشاره به مسلمانان بوده باشد همانطور كه در تفسير مجمع البيان آمده است ، پاسخ اين سؤال روشن خواهد بود زيرا هر پيامبرى مادامى كه در ميان امت خويش مىباشد شاهد و ناظر اعمال آنها است و بعد از آنها اوصياء و جانشينان معصومشان ، شاهد و ناظر اعمال امت خواهند بود ، و لذا در باره حضرت عيسى ع چنين مىخوانيم : كه در روز قيامت ، مسيح ع در پاسخ سؤال پروردگار عرض مىكند :
ما قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا ما أَمَرْتَنِي بِه أَنِ اعْبُدُوا اللَّه رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ( مائده - 117 ) :
« پروردگارا من به آنها جز آنچه دستور دادى نگفتم ، به آنها گفتم خداوند را كه پروردگار من و شما است عبادت كنيد ، و تا آن زمان كه در ميان آنها بودم شاهد و گواه اعمال آنها بودم ولى هنگامى كه مرا از ميان آنها بازگرفتى خودت مراقب آنان بودى و تو بر هر چيز گواهى » .
ولى جمعى از مفسران احتمال دادهاند كه كلمه « هؤلاء » اشاره به گواهان امتهاى پيشين است يعنى اى پيامبر اسلام ترا گواه همه گواهان و انبياى گذشته قرار خواهيم داد و در پاره اى از روايات نيز به همين تفسير اشاره شده است ( 1 ) و بنا بر اين مفهوم آيه چنين خواهد شد كه هر پيامبرى در حال حيات و ممات از طريق مشاهده باطنى و روحانى ناظر احوال تمام امت خويش خواهد بود و روح پاك پيامبر اسلام ص نيز از همين راه ناظر همه امم پيشين و امت خويش مىباشد ، و به اين طريق آنها مىتوانند نسبت به اعمال آنها گواهى دهند و حتى صلحاى امت و افراد
هامش
( 1 ) - به تفسير نور الثقلين و تفسير برهان ذيل آيه فوق مراجعه شود .