شويد و در برابر تمام دستورات تسليم باشيد ( 1 ) .
سپس مىافزايد : « از گامهاى شيطان پيروى نكنيد كه او دشمن آشكار شما است » ( * ( وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ) * ) .
همانگونه كه در تفسير آيه 168 همين سوره ، اشاره شد ، بسيارى از انحرافات و وسوسههاى شيطانى به صورت تدريجى انجام مىگيرد ، و هر مرحله در حقيقت گامى از گامهاى شيطان است .
« خطوات » جمع « خطوة » بر وزن « سفره » به معنى گام و قدم است در اينجا نيز اين حقيقت تكرار شده كه انحراف از صلح و عدالت و تسليم شدن در برابر انگيزههاى دشمنى و عداوت و جنگ و خونريزى از مراحل ساده و كوچك شروع مىشود ، و به مراحل حاد و خطرناك ، منتهى مىگردد ، و مطابق ضرب المثل معروف عرب « ان به دو القتال اللطام » ( آغاز جنگ يك سيلى است ) گاهى يك حركت كوچك از روى عداوت ، آتش جنگ ويرانگرى را بر مىانگيزد ، لذا افراد با ايمان كه مخاطب در اين آيهاند ، بايد از همان آغاز بيدار باشند و جرقههاى كوچك عداوت و دشمنى را خاموش سازند .
قابل توجه اينكه اين تعبير ، پنج بار در قرآن مجيد آمده ، و در موارد مختلفى روى آن تكيه شده است .
بعضى از مفسران نقل كردهاند كه « عبد اللَّه بن سلام » و يارانش كه يهودى بودند و اسلام را پذيرا شده بودند از پيامبر اسلام اجازه مىخواستند كه تورات را در نماز بخواند ، و به پاره اى از دستورات آن عمل كنند ، آيه فوق نازل شد و آنها را از
هامش
( 1 ) تفسير كبير ، جلد 5 صفحه 207 - و تفسير روح المعانى ، جلد 2 ، صفحه 97 ولى با توجه به اينكه « كافة » اشاره به عموم مؤمنان است نه عموم دستورات اسلام ، ( در حقيقت حال است براى الذين آمنوا نه براى السلم ) تفسير اول صحيحتر به نظر مىرسد .