خلاصه اينكه : ما دو مرحله داريم « مرحله قرارداد » و « مرحله اجرا » در مرحله قرارداد ، گاهى الفاظ به صورت جمع ذكر مىشود تا بر همه مصاديق تطبيق كند ، ولى در مرحله اجرا ممكن است مصداق ، منحصر به يك فرد باشد ، و اين انحصار در مصداق منافات با كلى بودن مسئله ندارد .
به عبارت ديگر پيغمبر اكرم ص موظف بود طبق قراردادى كه با نصاراى نجران بست همه فرزندان و زنان خاص خاندانش و تمام كسانى را كه به منزله جان او بودند همراه خود به مباهله ببرد ، ولى اينها مصداقى جز دو فرزند و يك زن و يك مرد نداشت ( دقت كنيد ) .
اضافه بر اين در آيات قرآن موارد متعددى داريم كه عبارت به صورت صيغه جمع آمده اما مصداق آن به جهتى از جهات منحصر به يك فرد بوده است : مثلا در همين سوره آيه 173 مىخوانيم : الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ : « كسانى كه مردم به آنها گفتند دشمنان ( براى حمله به شما ) اجتماع كردهاند از آنها بترسيد » .
در اين آيه منظور از « الناس » ( مردم ) طبق تصريح جمعى از مفسران نعيم بن مسعود است كه از « ابو سفيان » اموالى گرفته بود تا مسلمانان را از قدرت مشركان بترساند ! و همچنين در آيه 181 مىخوانيم : لَقَدْ سَمِعَ اللَّه قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّه فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ : « خداوند گفتار كسانى را كه مىگفتند : خدا فقير است و ما بىنيازيم ( و لذا از ما مطالبه زكات كرده است ! ) شنيد » .
منظور از « الذين » در آيه طبق تصريح جمعى از مفسران « حى بن اخطب » يا « فنحاص » است .
گاهى اطلاق كلمه جمع بر مفرد به عنوان بزرگداشت نيز ديده مىشود ، همانطور كه در باره ابراهيم مىخوانيم : إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّه : « ابراهيم امتى بود
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 587
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٥٨٧