الشرق و الغرب ليتعارفوا و لينزع كل قوم من التجارات من بلد الى بلد و لينتفع بذلك المكارى و الجمال . . . و لو كان كل قوم انما يتكلمون على بلادهم و ما فيها هلكوا و خربت البلاد و سقطت الجلب و الارباح
» : چرا خداوند مردم را به انجام حج و طواف خانه خود فرمان داده است ؟
فرمود : « خداوند انسانها را آفريد . . . و آنان را به عمل حج دستور داد كه اطاعت دين و مصالح دنياى آنان را در بر دارد در موسم حج مسلمانان از مشرق و مغرب گرد هم جمع مىشوند تا با يكديگر آشنا گردد و براى اين كه هر ملتى از تجارتها و فرآوردههاى اقتصادى ملتهاى ديگر استفاده كنند و به خاطر اينكه مسافران و حمل و نقل كنندگان در اين سفر با كرايه دادن وسيلههاى نقليه خود بهره ببرند . ( و براى اينكه با آثار و اخبار پيغمبر ص آشنا گردند و اين آثار هم چنان زنده بماند و در دست فراموشى سپرده نشود ) و اگر بنا باشد هر ملتى فقط درباره محيط خود سخن بگويند هلاك مىگردند و شهرها ويران مىشود و استفادهها و منافع تجارتى از بين مىرود » ( 1 ) .
سپس در ادامه همين آيه عطف توجه به مناسك حج كرده ، مىفرمايد :
« هنگامى كه از عرفات كوچ كرديد خدا را در نزد مشعر الحرام ياد كنيد » ( * ( فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّه عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ ) * ) .
« او را ياد كنيد همانگونه كه شما را هدايت كرد هر چند پيش از آن از گمراهان بوديد » ( * ( وَاذْكُرُوه كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِه لَمِنَ الضَّالِّينَ ) * ) .
باز در ادامه همين معنى مىفرمايد : « سپس از آنجا كه مردم كوچ مىكنند ( از مشعر الحرام به سوى سرزمين منى ) كوچ كنيد » ( * ( ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ ) * ) .
و در پايان دستور به استغفار و توبه مىدهد و مىفرمايد : « از خدا طلب آمرزش كنيد كه خداوند آمرزنده و مهربان است » ( * ( وَاسْتَغْفِرُوا اللَّه إِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ ) * ) .
هامش
( 1 ) وسائل الشيعه ، جلد 8 ، صفحه 8 ، كتاب الحج ، ابواب وجوب الحج ، باب 1 حديث 18 .