طرف قانونگذاران تعيين شده است ، خداوند بزرگ براى هر عملى ، كيفر و يا پاداش خاصى معين نموده است ، اين نظريه همان نظريه اجر و مزد ، و كيفرهاى مقرراتى است .
2 - دسته ديگرى معتقدند كه تمام كيفرها و پاداشها ، مخلوق نفس و روح انسانى است كه روح انسانى بى اختيار در آن جهان آنها را خلق مىكند ، به اين بيان كه : اعمال نيك و بد در اين جهان در روح انسانى ، ملكاتى خوب و بد ، ايجاد مىنمايد و اين ملكات ، خميره انسان و جزء ذات او مىگردند ، و هر يك از اين ملكات ، صورتى مناسب خويش ، از نعمت و عذاب ايجاد مىكند ، اشخاص خوش باطن در اين جهان با يك سلسله از افكار و تصورات نيك سر و كار دارند ، و افراد ناپاك در خواب و بيدارى با افكار باطل و تصورات بد خويش مشغولاند .
اين ملكات در روز رستاخيز ، خلاق نعمتها و شكنجهها و دردها و آرامش و عذاباند ، و به عبارت ديگر آنچه در باره نعمتهاى بهشت و مجازاتهاى دوزخ مىخوانيم ، همان مخلوقات صفات خوب و بد انسان است ، نه چيز ديگر .
3 - دسته ديگرى از دانشمندان بزرگ اسلام ، راه ديگرى را انتخاب نموده و شواهد زيادى از آيات و روايات را براى آن آوردهاند و خلاصه آن اين است : هر كردارى از ما ، خواه خوب و خواه بد ، يك صورت دنيوى دارد ، كه ما آن را مشاهده مىنماييم و يك صورت اخروى ، كه هم اكنون در دل آن عمل نهفته است و روز رستاخيز پس از تحولاتى كه در آن رخ مىدهد ، شكل دنيوى خود را از دست داده و با شكل روز رستاخيز جلوه مىكند و باعث آرامش و راحتى عمل كننده يا آزار او مىگردد .
از ميان نظرات فوق ، نظر اخير با ظواهر بسيارى از آيات قرآن كاملا تطبيق مىكند ، بنا بر اين ، اعمال انسان كه اشكال مختلفى از انرژيها هستند ، طبق قانون بقاء
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 509
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٥٠٩