مىخوانيم كه « يزيد بن معاويه » هم براى توجيه حكومت ننگين و ظالمانه خود به اين آيه استدلال كرد ( 1 ) .
به همين جهت در كلمات مفسران ، براى حل اين اشكال توضيحاتى در باره آيه ديده مىشود از جمله اين كه : آيه مخصوص به حكومتهاى الهى است و يا مخصوص به حكومت پيامبر اكرم ص و پايان دادن به حكومت جباران قريش است .
ولى حق اين است كه آيه يك مفهوم كلى و عمومى دارد كه طبق آن ، تمام حكومتهاى خوب و بد بر طبق مشيت خداست ، ولى با اين توضيح كه : خداوند يك سلسله عوامل و اسباب براى پيشرفت و پيروزى در اين جهان آفريده است ، و استفاده از آثار اين اسباب همان مشيت خدا است .
بنا بر اين خواست خدا يعنى آثارى كه در آن اسباب و عوامل آفريده شده است : حال اگر افراد ستمگر و ناصالحى ( همچون چنگيز و يزيد و فرعون و مانند اينها ) از آن وسايل استفاده كردند و ملتهايى ضعيف و زبون و ترسو ، به آن تن در دادند و حكومت ننگين آنها را تحمل كردند ، اين نتيجه اعمال خود آنها است ، كه گفتهاند : « هر ملتى لايق همان حكومتى است كه دارد » ! ولى اگر ملتها آگاه بودند و آن عوامل و اسباب را از دست جباران گرفته و به دست صالحان دادند و حكومتهاى عادلانه اى به وجود آوردند باز نتيجه اعمال آنها است كه بستگى به طرز استفاده از عوامل و اسباب الهى دارد .
در حقيقت آيه ، بيدار باشى براى همه افراد و جوامع انسانى است كه به هوش باشند ، و از وسايل پيروزى بهره گيرند و پيش از آنكه افراد ناصالح بر آنها چيره شوند و مقامات حساس اجتماع را از دست آنها بگيرند آنها بكوشند و سنگرها را اشغال كنند .
هامش
( 1 ) ارشاد مفيد ، بنا به نقل الميزان ، ذيل آيه مورد بحث .