آمده ، مىفرمايد : وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ : « شهيدان راه خدا به كسانى كه هنوز پشت سر آنها قرار دارند و به آنان ملحق نشدهاند بشارت مىدهند » روشن است كه در اينجا ناظر به زمان است .
ولى در آيه مورد بحث ممكن است اشاره به معنى جامعى بوده باشد كه هر دو را در برگيرد ، يعنى خداوند آنچه در گذشته و آينده بوده و هست و همچنين آنچه در پيش روى مردم قرار دارد و از آن آگاه است و آنچه در پشت سر آنها است و از آنان پوشيده و پنهان است ، همه را مىداند و از همه آگاه است ، و به اين ترتيب پهنه زمان و مكان ، همه در پيشگاه علم او روشن است ، پس هر كار - حتى شفاعت - بايد به اذن او باشد .
در هشتمين توصيف ، مىفرمايد : « آنها جز به مقدارى كه او بخواهد احاطه به علم او ندارند » و تنها بخش كوچكى از علوم را كه مصلحت دانسته در اختيار ديگران گذارده است ( * ( وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِه إِلَّا بِما شاءَ ) * ) . ( 1 )
و به اين ترتيب علم و دانش محدود ديگران ، پرتوى از علم بى پايان او است .
اين جمله نيز در حقيقت تاكيدى است بر جمله سابق ، در جهت محدود بودن علم شفيعان در برابر علم پروردگار ، زيرا آنها احاطه به معلومات خداوند ندارند ، و تنها به آن مقدار كه او اراده كند با خبر مىشوند .
از اين جمله دو نكته ديگر نيز استفاده مىشود : نخست اينكه هيچ كس از خود علمى ندارد و تمام علوم و دانشهاى بشرى از ناحيه خدا است .
او است كه تدريجا پرده از اسرار حيرتانگيز جهان آفرينش بر مىدارد و حقايق جديدى را در اختيار انسانها مىگذارد ، و معلومات آنان را گسترش مىبخشد .
هامش
( 1 ) بسيارى از مفسران ، « علم » را در اينجا به معنى معلوم تفسير كردهاند و تناسب معنى آيه و همچنين من تبعيضيه نيز همين را اقتضا مىكند - مجمع البيان ، تفسير كبير ، روح البيان ، و قرطبى ذيل آيه مورد بحث .