اينها همه در صورتى است كه ضمير در « * ( ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ ) * » به شفيعان يا شفاعتشدگان برگردد ، ولى اين احتمال نيز داده شده است كه بازگشت ضمير به تمام موجودات عاقل كه در آسمانها و زمين قرار دارند باشد كه در ضمن به جمله « * ( لَه ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ ) * » آمده بود ، و تاكيدى است به قدرت كامله پروردگار بر همه چيز و عدم توانايى ديگران ، زيرا آن كسى كه از گذشته و آينده خود بى خبر است و از غيب آسمانها و زمين آگاهى ندارد ، قدرتش بسيار محدود است ، به عكس كسى كه از همه چيز در هر عصر و زمان در گذشته و آينده آگاه است قدرتش بى پايان مىباشد و به همين دليل هر كارى حتى شفاعت بايد به فرمان او صورت گيرد .
و به اين ترتيب ميان هر دو معنى مىتوان جمع كرد .
در اينكه منظور از « * ( ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ ) * » چيست ؟ مفسران احتمالات متعددى دادهاند ، بعضى گفتهاند منظور از * ( ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ) * ، امور دنيا است كه در پيش روى انسان قرار دارد ، * ( وَما خَلْفَهُمْ ) * به معنى امور آخرت است كه پشت سر انسان مىباشد و بعضى به عكس معنى كردهاند .
بعضى نيز آن را اشاره به اجل انسان ، يا اعمال خير و شر او دانستهاند و يا امورى را كه مىدانند و نمىدانند .
اما با مراجعه به آيات قرآن استفاده مىشود كه اين دو تعبير در بعضى از موارد در مورد مكان به كار رفته مانند آيه 17 سوره اعراف كه از قول شيطان نقل مىكند لآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ : « من از پيش رو و پشت سر و از طرف راست و چپ به سراغ آنها مىروم » واضح است كه در اينجا اين دو تعبير ناظر به مكان است ، و لذا چپ و راست را نيز اضافه كرده است .
و گاه به معنى قبل و بعد زمانى است ، مانند آنچه در آيه 170 سوره آل عمران
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 270
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٧٠