نمايان گشت ، فرمود : « اى پسر حاتم منظور رشته سفيد صبح از رشته سياه شب در افق است كه آغاز وجوب روزه است » ( 1 ) .
ضمنا بايد توجه داشت كه اين تعبير نكته ديگرى را نيز روشن مىسازد و آن شناختن صبح صادق از كاذب است ، زيرا :
در پايان شب نخست يك سفيدى بسيار كم رنگ به طور عمودى در آسمان پيدا مىشود كه آن را به دم روباه تشبيه كردهاند ، اين همان صبح كاذب و دروغگو است اما كمى بعد از آن سفيدى شفافى به طور افقى و در امتداد افق نمايان مىشود كه همچون رشته نخ سپيدى است كه در كنار رشته سياه شب كشيده شده است ، اين همان صبح صادق است كه آغاز روزه و ابتداى وقت نماز صبح است ، و هيچ شباهتى با صبح كاذب ندارد .
4 - آغاز و پايان ، تقوا است
- جالب اينكه در نخستين آيه مربوط به احكام روزه خوانديم كه هدف نهايى از آن تقوا است ، همين تعبير عينا در پايان آخرين آيه نيز آمده است ( * ( لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ) * ) و اين نشان مىدهد كه تمام اين برنامهها وسيله اى هستند براى پرورش روح تقوا و خويشتندارى و ملكه پرهيز از گناه و احساس مسئوليت در برابر وظائف انسانها .
پروردگارا ! سر تعظيم بر آستان مقدست مىسائيم كه اين توفيق را به ما دادى كه جلد اول اين تفسير را مورد تجديد نظر قرار داده ، نقائص آن را در حد توانايى بر طرف سازيم ، شايد بتوانيم كتاب بزرگ آسمانيت قرآن مجيد را بيش از پيش به برادران و خواهران مسلمان بشناسانيم .
خداوندا ! تو را شكر مىگوئيم كه ما را مشمول اين عنايت فرمودى كه در طريق تفسير سخنان بزرگ و پرارجت گام برداريم .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ذيل آيات مورد بحث .