و ستم ، جمع نمايد .
2 - تفسير جمله « وكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها »
- گفتيم ظاهر آيه اين است كه اشاره به قبلههاى مختلفى است كه خدا براى امتها قرار داده ، ولى بعضى احتمال دادهاند كه اشاره به معنى وسيعترى است كه شامل روشها و برنامههاى تكوينى مىشود ، و در حقيقت معنى قضا و قدر تكوينى نيز از آن منظور بوده ( 1 ) ( دقت كنيد ) .
البته اگر قرائن قبل و بعد اين آيه نبود ، چنين تفسيرى امكانپذير بود ، ولى با توجه به اين قرائن ظاهر همان معنى اول است ، و جمله « وَمُوَلِّيها » شبيه « فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها » است ، و به فرض كه آيه اشاره به اين معنى باشد هرگز به مفهوم آن قضا و قدر اجبارى نيست ، بلكه همان قضا و قدرى است كه با اصل آزادى اراده و اختيار سازگار است ( 2 ) .
هامش
( 1 ) تفسير الميزان جلد اول صفحه 331 .
( 2 ) براى توضيح بيشتر به كتاب « انگيزه پيدايش مذهب » فصل قضا و قدر مراجعه شود .