بعضى شان نزول سومى براى آيه گفتهاند و آن اينكه منظور مكانهايى است كه مسلمانان در مكه براى نماز داشتند و مشركان پس از هجرت پيامبر ص آنها را ويران كردند ( 1 ) .
هيچ مانعى ندارد كه نزول آيه ناظر به تمام اين حوادث بوده باشد ، بنا بر اين هر يك از شان نزولهاى فوق يكى از ابعاد مساله را منعكس مىكند .
تفسير : ستمكارترين مردم
بررسى شان نزولهاى فوق نشان مىدهد كه روى سخن در آيه به هر سه گروه ، يهود و نصارى و مشركان ، است ، هر چند بحثهاى آيات گذشته ، بيشتر به يهود اشاره مىكرد و گاهى به نصارى .
به هر حال « يهود » با ايجاد وسوسه در مساله تغيير قبله كوشش داشتند كه مسلمانان به سمت بيت المقدس نماز بخوانند تا با اين كار هم تفوقى بر آنها داشته باشند و هم مسجد الحرام و كعبه را از رونق بيندازند ( 2 ) .
« مشركان مكه » نيز با منع پيامبر اسلام ص و مسلمانان از زيارت خانه خدا عملا به سوى خرابى اين بناى الهى گام برمىداشتند .
« مسيحيان » نيز با گرفتن بيت المقدس و ايجاد وضع ناهنجارى كه در بالا از ابن عباس نقل شد در تخريب آن مىكوشيدند .
قرآن در برابر اين سه گروه و تمام كسانى كه در راهى مشابه آنها گام بر مىدارند مىگويد : « چه كسى ستمكارتر است از آنها كه از بردن نام خدا در مساجد الهى جلوگيرى مىكنند و سعى در ويرانى آنها دارند
هامش
( 1 ) مجمع البيان و الميزان ذيل آيه مورد بحث .
( 2 ) تفسير فخر رازى ذيل آيه .