نه تنها عملا عصيان كرد از نظر اعتقاد نيز معترض بود ، و به اين ترتيب خودبينى و خودخواهى ، محصول يك عمر ايمان و عبادت او را بر باد داد ، و آتش به خرمن هستى او افكند ، و كبر و غرور از اين آثار بسيار دارد ! .
تعبير « * ( كانَ مِنَ الْكافِرِينَ ) * » نشان مىدهد كه او قبل از اين فرمان نيز حساب خود را از مسير فرشتگان و اطاعت فرمان خدا جدا كرده بود و در سر فكر استكبار مىپروراند ، و شايد به خود مىگفت اگر دستور خضوع و سجده به من داده شود قطعا اطاعت نخواهم كرد ، ممكن است جمله « * ( ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ ) * » آنچه را كتمان مىكرديد اشاره اى به اين معنى باشد . در حديثى كه در تفسير قمى از امام عسكرى ع نقل شده نيز همين معنى آمده است ( 1 ) .
2 - آيا سجده براى خدا بود يا آدم ؟
شك نيست كه « سجده » به معنى « پرستش » براى خدا است ، چرا كه در جهان هيچ معبودى جز خدا نيست ، و معنى توحيد عبادت همين است كه غير از خدا را پرستش نكنيم .
بنا بر اين جاى ترديد نخواهد بود كه فرشتگان براى آدم « سجده پرستش » نكردند ، بلكه سجده براى خدا بود ولى بخاطر آفرينش چنين موجود شگرفى ، و يا اينكه سجده براى آدم كردند اما سجده به معنى « خضوع » نه پرستش .
در كتاب « عيون الاخبار » از امام « على بن موسى الرضا » ع چنين مىخوانيم :
« كان سجودهم للَّه تعالى عبودية ، و لادم اكراما و طاعة ، لكوننا فى صلبه
« ! » سجده فرشتگان پرستش خداوند از يك سو ، و اكرام و احترام آدم از سوى ديگر بود ، چرا كه ما در صلب آدم بوديم « ! ( 2 ) .
هامش
( 1 ) تفسير الميزان جلد اول صفحه 126 .
( 2 ) نور الثقلين جلد اول صفحه 58 .