و ديگر ضعف روحيه و فقدان شخصيت و شهامت كافى براى رويارويى با حوادث سخت .
2 - لزوم شناخت منافقين در هر جامعه
- بدون شك نفاق و منافق ، مخصوص عصر پيامبر ص نبوده است و در هر جامعه اى اين برنامه و گروه وجود دارند ، منتها بايد بر اساس معيارهاى حساب شده اى كه قرآن براى آنها بدست مىدهد شناسايى شوند ، تا نتوانند زيان و يا خطرى ايجاد كنند ، در آيات گذشته و همچنين سوره منافقين و روايات اسلامى نشانههاى مختلفى براى آنها ذكر شده است از جمله :
1 - هياهوى بسيار و ادعاهاى بزرگ ، و خلاصه گفتار زياد و عمل كم و ناهماهنگ .
2 - در هر محيطى رنگ آن محيط را گرفتن و با هر جمعيتى مطابق مذاق آنان حرف زدن ، با مؤمنان « آمنا » گفتن و با مخالفان « * ( إِنَّا مَعَكُمْ ) * » ! 3 - حساب خود را از مردم جدا كردن ، و تشكيل انجمنهاى سرى ، و مرموز دادن با نقشههاى حساب شده .
4 - خدعه و نيرنگ و فريب و دروغ و تملق و چاپلوسى ، پيمان شكنى و خيانت .
5 - خود برتربينى ، و مردم را ناآگاه ، سفيه و ابله قلمداد كردن و خود را عاقل و هوشيار دانستن .
خلاصه دوگانگى شخصيت و تضاد برون و درون كه صفت بارز منافقان است پديدههاى گوناگونى در عمل و گفتار و رفتار فردى و اجتماعى آنها دارد كه به خوبى مىتوان آن را شناخت .
چه تعبير زيبايى دارد قرآن در آياتى كه خوانديم مىگويد : * ( فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ) * : « آنها دلهاى بيمار دارند » چه بيمارى از دوگانگى ظاهر و باطن بدتر ؟ و چه بيمارى از خود برتربينى و يا نداشتن شهامت براى رويارويى با حوادث دردناكتر ؟