3 - تقواى علمى كه تا حقيقتى به طور صد در صد كشف نشود ، آن را علم نمىنامد .
4 - تقواى سياسى كه هدف اساسى آن توجيه جامعه به سوى سعادت دنيوى ( مادى ) و معنوى آنست .
5 - تقواى هنرى كه هنر را براى « حيات معقول » انسانها مىخواهد نه براى خود هنر .
سه - هدف از بهره ورى - مرتفع ساختن نيازهاى مادى و معنوى در زندگانى مخصوصا با توجه به اين كه بعضى از نيازها مربوط به ورود انسانها به « حيات معقول » است كه مسير حركت هدفدار بشرى است . بديهى است كه نيازهاى انسانى داراى درجاتى گوناگون بر مبناى اهم و مهم است . در اينجا بايد يك مسئلهء با اهميت را در نظر بگيريم و آن فرق ما بين « نظام باز بهره ورى » از موضوعات « بهره دار » با « تكاثرگرايى و سودجويى نامحدود براى به دست آوردن سلطه بر ديگران » است كه اولى با نظر به گسترش نيازهاى اصلى و فرعى در جامعهء بشرى ضرورى است و دومى موجب تزاحم و تضاد در رقابتهاى مخرّب مىباشد . [ اين مقاله را تحت عنوان بهره ورى ، در يكى از كنفرانسهاى سال 1376 در تهران سخنرانى نمودهام ] .
آخرين جملات امير المؤمنين عليه السلام در اين خطبهء مباركه دستور به اطاعت خداوند و اجتناب از معصيت به مقام ربوبى است كه بديهىترين حكم عقل و وجدان بشريست .
دو جملهء بعدى : و اذا رايتم الخير فخذوه و اذا رأيتم الشر فاعرضوا عنه ( هنگامى كه خيرى ديديد آن را بگيريد و موقعى كه با شر روبرو شديد ، از آن اعراض كنيد ) ، در حقيقت از مصاديق همان جمله اول است . خلاصه ، فرصت را از دست ندهيد و اگر همهء عمر را در عمل به خير صرف كنيم ، اگر توجه داشته باشيم كه اعمال صالحه در روح ما چه سازندگى مىنمايد و نتيجهء آنها در ابديت براى ما چه خواهد بود ، باز آن را اندك خواهيم شمرد .
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 32
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٣٢