اين آقايان دانشمندان و علماى علم الاجتماع از كجا مىدانند كه بشر به اراده اى نجيبانه و مؤقر و طبيعى و عادى بايد احتياج داشته باشد و احتياج دارد چه شد به اين فكر و انديشه پرداختند ، كه بدون كوچكترين شك و ترديد اظهار دارند و بپذيرند ، كه حتما بشر اراده اى عاقلانه و مصلحت آميز لازم دارد انسان فقط و فقط تسليم تمايلات مستقل خودش است ، و هم آن را لازم دارد و بس - اين استقلال هر چه گران تمام شود ، و به هر كجا او را بكشاند و با خود ببرد فرق نخواهد كرد . هم آن را مىخواهد . و اما اين اراده فقط شيطان مىداند كه . . . باز مىشنوم كه قهقهه را سر دادهايد و حرفم را قطع مىكنيد كه : هاهاها اراده اراده كه اصلا و حقيقتا وجود خارجى ندارد ، علم امروز بشر را كاملا تشريح كرده است ، و همه مىدانيم كه اين ارادهء به اصطلاح آزاد ، چيز ديگرى نيست ، جز . . . آقايان من ، اندكى صبر كنيد خودم نيز مىخواستم همين مطلب را شروع كنم اقرار مىكنم ، كه وقتى اين ايراد شما به خاطرم رسيد تقريبا ترسيدم .
درست به جايى رسيده بودم ، كه مىخواستم بگويم كه اين اراده را شيطان فقط مىداند ، كه ممكن است به چيزهايى مربوط باشد ، و ما بايستى نمىدانم به دليل داشتن و يا نداشتن آن از خدا تشكر كنيم و . . . يك مرتبه به ياد علم ، همان علمى كه مىفرماييد ، افتادم و . . . شما حرفم را قطع كرديد .
خوب ما فرض مىكنيم كه يك روز واقعا فرمول تمام آرزوها و اميال خودمان را پيدا كنيم ، منظورم اين است كه بفهميم كه اين اميال و طلبها از چه چيزهايى تبعيت مىكنند ، و به چه چيزهايى بستگى دارند ، و در واقع بر طبق چه قوانينى و نظاماتى ايجاد مىشوند ، و چگونه تعميم پيدا مىكنند ، در صورتهاى مختلف و متضاد به چه و كدام جهت متوجه مىگردند و غيره ، خلاصه ، بتوانيم فرمول صحيح منطبق بر رياضى آنها را
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 58
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٥٨