شناخت اشياء بهره بردارى مىنماييم ، فصل منطقى است نه فصل حقيقى ، زيرا به دو علت بسيار مهم ما از درك فصل حقيقى اشياء ناتوانيم .
علت يكم
- ناتوانى ما از ورود به كنه و حقيقت ذاتى اشياء است . اين ناتوانى مورد اعتراف صاحبنظران گذشته و دورانهاى اخير است با عبارات مختلف . دليلى كه مىآورند ، ارتباط شديد اشياء عالم هستى است با يكديگر و لازمهء اين ارتباط اين است كه بدون فهم كل مجموعهء موجودات ، شناخت حقيقى ذات يك جزء همه جانبه امكان پذير نمىباشد . اين ارتباط شديد در سخنان شيخ محمود شبسترى كه بارها متذكر شدهايم چنين آمده است :
بهر جزئى ز كل كان نيست گردد
كل اندر ز امكان نيست گردد
جهان كل است و در هر طرفة العين
عدم گردد و لا يبقى زمانين
دگر باره شود پيدا جهانى
بهر لحظه زمين و آسمانى
جهان چون خط و خال و چشم و ابروست
كه هر چيزى بجاى خويش نيكوست
اگر يك ذره را برگيرى از جاى
خلل يابد همه عالم سراپاى
علت دوم
- تصرف وسائل و عوامل درك ما از ابزار ساخته شده با فكر و دست بشرى براى گسترش و عميقتر و دقيقتر ساختن معلومات ما در بارهء جهان هستى از يك طرف و تصرف حواس و فعاليتهاى مغزى ما به جهت بكارگيرى اصول پيش ساخته و تأثرات ثابت درونى و هدفگيرىهاى خاصى از طرف ديگر مانع از وصول به حوزهء ذات و كنه اشياء فى نفسه ( براى خود ) مىباشند . در ساليان گذشته دو نامه از كندياك و فيليستى دولامنه را براى يكديگر ديدهام كه در اين مبحث متذكر مىشوم : كندياك در بارهء خدا به فيليستى مىنويسد : چون من خدا را نمىبينم ، نمىتوانم او را بپذيرم يعنى چون حقيقتش را نمىدانم ، لذا نمىتوانم وجود او را قبول نمايم : فيليستى در پاسخ او