6 - خرّت له الجباه ، و وحَّدته الَّشفاه
عبادت تكوينى و عبادت تشريعى
از ثرى تا به ثريّا به عبوديت او
همه در ذكر و مناجات و قيامند و قعود
سعدى
جمله اجزاء در تحرك در سكون
ناطقان كانّا أليه راجعون
ذكر تسبيحات اجزاء نهان
غلغلى افكنده در اين آسمان
جمله اجزاء زمين و آسمان
با تو مىگويند روزان و شبان
ما سميعيم و بصيريم و هشيم
با شما نامحرمان ما خامشيم
خامشيم و نعرهء تكرارمان
مىرود تا پاى تخت يارمان
البته ما كه از حركت قانونى در مسير تكاملى بازمانده و بجاى پيشرفت در مدارج ترقى و اعتلاى انسانى ، به مراحل پست وجود در حال سقوط هستيم ، هرگز نخواهيم توانست ذكر و تسبيح و سجدهء موجودات را بشنويم و بفهميم و با آنها آشنا شويم :
چون شما سوى جمادى مىرويد
آگه از جان جمادى كى شويد
انسانها با ذكر و تسبيح و سجدهء مشخص ، خداوند را عبادت مىكنند . ديگر موجودات با وسائط و كيفياتى با پروردگار عالميان در حال عبادتند كه ما آنها را درك نمىكنيم . خداوند سبحان مىفرمايد : * ( تُسَبِّحُ لَه السَّماواتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّه كانَ حَلِيماً غَفُوراً ) * - ( 1 ) ( آسمانهاى هفتگانه و زمين هر كه [ يا هر چه ] در آنهاست به آن ذات اقدس براى ستايش او تسبيح مىگويند ،
هامش
( 1 ) . الاسراء ، آيهء 44 .