آيا جريان سلسلهء علل و معلولات ، ضرورت وسائط در خلقت را اثبات نمىكند
ممكن است اين توهم پيش بيايد كه اگر وجود وسائط در امر خلقت ضرورتى نداشت ، رابطهء « عليت » در سلسلهء علل و معلولات ، بيهوده بود پاسخ اين توهم چنين است : رابطهء علَّيّت و جريان سلسلهء علل و معلولات در كارگاه خلقت ، تنها براى گسترش تدريجى عالم هستى است كه در امتداد زمان انجام مىگيرد ، كه امتداد زمان از آن ، انتزاع مىگردد . حكمت عاليهء خداوندى براى برقرار كردن نظم و امكان پذير بودن شناخت واقعيات هستى در جريان تحقق . اصل عليت در روبناى كون و فساد را مقرر فرمود نه اين كه خداوند سبحان از ايجاد هر يك از مخلوقات ، بطور مستقل ناتوان بوده است . اين مسئله را مولوى با يك بيان واضح و مستدّل چنين گفته است :
تو ز طفلى چون سببها ديده اى
در سبب از جهل برچفسيده اى
با سببها از مسبّب غافلى
سوى اين روپوشها زان مايلى
چون سببها رفت بر سر مىزنى
ربّناها ربَّناها مىكنى
ربّ همى گويد برو سوى سبب
چون ز صنعم ياد كردى اى عجب
گويدش زين بس ترا بينم همه
ننگرم سوى سبب و ان دمدمه
توضيح و استدلال بر قضيهء فوق چنين است :
سنگ بر آهن زنى آتش جهد
هم به امر حق قدم بيرون نهد
آهن و سنگ ستم بر هم مزن
كاين دو مىزايند همجون مرد و زن
سنگ و آهن خود سبب آمد وليك
تو به بالاتر نگر اين مرد نيك
كاين سبب را آن سبب آورد پيش
بىسبب هرگز سبب كى شد ز خويش