به پذيرش بردگى به آن سايهء مصنوعى دعوت كردند ، ولى سايه ساز واقعى وجدان تاريخ دست به كار شد و سايهء حقيقى معاويه را كه شمشيرى بدست در حال هجوم به سايهء مصنوعى معاويه بود ، بوجود آورد ، نخست رويدادهايى كه دانههاى آن را معاويه كاشته و آبيارى نموده بود ، سپس مورخين و نقادان و رادمردان را برانگيخت كه بيش از اين در شناساندن معاويه تأخير صحيح نيست .
اگر يزيد پسر معاويه پس از مرگ پدرش به ملك و رياست هم نمىرسيد ، ممكن بود كه ساده لوحان جوامع آن روز و امروز شخصيت معاويه را نشناسند و بدنبال همان سايهء دروغينش بروند ، ولى ما كه تكيهء اطمينان بخش به آن وجدان تاريخ داريم كه در رسالت الهىاش در صحنهء هستى ، كوچكترين تعارف و مجامله و چاپلوسى ندارد ، مىدانيم كه براى فاش ساختن ريشه و تنه و ساقه و شكوفهء شخصيت معاويه ، اشخاص يا رويدادهاى ديگرى را نمودار مىساخت كه سايههاى مصنوعى او را از اذهان مردم بزدايد و سايه حقيقىاش را آشكار نمايد . - ( 1 )
هامش
( 1 ) . مباحث مربوط به معاويه كه در اينجا آوردهايم ، در مجلد 13 از تفسير و نقد و تحليل مثنوى تأليف اين جانب از ص 293 تا ص 299 مطرح نمودهايم ، مراجعه فرماييد . و براى بررسى بيشتر در بارهء كارنامهء بنى اميّه مىتوانيد مباحث ذيل را ملاحظه فرماييد : ج 11 از ص 185 تا ص 192 و ج 11 از ص 210 تا 214 و ج 16 از ص 306 تا 314 و ج 18 از ص 211 تا ص 213 و ج 19 ص 81 و 82 .