چنين است ، دورانهاى بردگى كه زيربناى همهء مسائل فرهنگى و حقوقى و سياسى و اخلاقى بوده است ، چگونه توجيه مىگردد 3 . تلقينهاى ماهرانه براى آرمان جلوه دادن يا منفور قلمداد كردن حقايق و يا شخصيتها كه موجب استقبال و پذيرش مردم از آن تلقينها مىگردد و در نتيجه آراء و نظريات مردم مطابق همان تلقينها بروز مىكند و به اصطلاح معمولىتر و روشنتر « عرضهء مصنوعى براى تقاضاى مصنوعى » آيا با اين فرض مىتوان دم از دموكراسى واقعى زد 4 . آنچه كه تاريخ بشرى نشان مىدهد ، شعارها و اصطلاحات و الفاظ فصيح و زيبا در توجيه مغزهاى مردم ، تأثير فراوان و عميقى داشته است ، در صورتى كه غرض و هدف شعار دهندگان ، محتواى خود آن شعار نبوده است و يا با يك خوشبينى افراطى و تخيلى ( اوتو پيايى ) شعار را به راه انداخته بودهاند . چه بايد كرد
راه هموار است و زيرش دامها
قحطى معنى ميان نامها
لفظها و نامها چون دامهاست
لفظ شيرين ريگ آب عمر ماست ( 1 )
حالا موقع آن است كه فهرستى از سرگذشت سوزناك بشر را در رابطه با الفاظ شيرين و زيبا و فريبا پيش چشمان خود باز كنيم : اى آزادى ، اى ضد زنجير ، اى بهترين وسيلهء تنفس جان آدمى ، چه زنجيرهاى گرانبارى كه به نام تو به پاهاى بشر بستهاند اى عدالت ، چه ظلمها و جورها كه با نام مقدس تو پوشاندند و جامعهء بشرى را از ديدار تو و تطبيق زندگى بر اصول تو ، دور و مهجور ساختند اى حق ، اى آغاز و انجام و مبناى عالم هستى ، چه باطلهايى كه به نام تو آراستند و
هامش
( 1 ) . مثنوى نسخهء رمضانى دفتر اول ، ص 24 ، سطر 16 و 17 .