77 - تعليق حكم به يك وصف ، عليت آن وصف را براى حكم اثبات مىكند .
تعليق الحكم بالوصف مشعر بالعلَّيّه 78 - در موارد تعارض وصف و اشاره ، اشاره مقدم است مشروط بر اين كه مختصات و اوصاف موارد اشاره آشكار باشد . فى تعارض الوصف و الاشارة تقدّم الاشارة به شرط أن يكون مختصات الموضوع و أوصافها واضحة 79 - ناتوانى از اداى دين موجب تأخير آن است .
فأن كان دو عسرة فنظرة ألى ميسرة 80 - نفى تكاليف فوق طاعت رفع عن أمّتى تسعة . . . و ما لا يطيقونه تبصره - شماره ( 2 ) از اصول و قواعد قاعدهء نفى حرج مطرح شده است . بنا بر اين ما سه قاعدهء نفى داريم كه ممكن است با يكديگر اشتباه شوند : 1 - نفى عسر 2 - نفى حرج 3 - نفى تكاليف فوق طاعت . دلائل فقهى كه اين سه قاعده را اثبات مىكند ، متعدد است ، از آن جمله عقل . حكم بديهى عقل اين است كه تكليف بايد موجب آزار و ايذاء مكلف نباشد .
و ترديد نيست در اين كه آزار ، با مشقت ( عسر ) نيز ، تحقق پيدا مىكند . حرج مشقتى بالاتر از عسر است ، و فوق طاقت بالاتر از توانايى است كه به اضافهء حاكميت عقل بر مانعيت آنچه كه فوق طاقت است ، از تكليف ، آيات متعددى مانند : * ( لا يُكَلِّفُ الله نَفْساً إِلَّا وُسْعَها ) * . إِنَّ شَريعَتَنا سَهْلَةً سَمْحَةٌ
و فرمودهء پيامبر اكرم ( ص ) ) * ، يا علىّ أن هذا الدّين متين فاوغلوا فيه برفق و لا تكونوا كالرّكب المنبتّ لا سفرا قطع و لا ظهرا ابقى .
( يا على ، اين دين متين است ، لذا با لطافت و مدارا در آن فرو رويد و مانند آن سوار نباشيد كه براى عجله و سرعت ، نه سفرى را پيموده باشد و نه پشت سالم بر مركب باقى گذاشته باشد . )
هامش
( 1 ) . الكافى باب الاقتصاد فى العبادة .