10 . سياست نامه : تأليف خواجه نظام الملك .
11 . الولاة و القضاة : تأليف كندى .
12 . الخراج و صنعة الكتاب : تأليف قدّامة بن جعفر .
13 . السياسة المدنية : تأليف محمد بن محمد بن طرخان الفارابى .
14 . آراء اهل المدينة الفاضلة : تأليف محمد بن محمد بن طرخان الفارابى .
15 . اخلاق ناصرى : تأليف خواجه نصير طوسى .
16 . فقه السياسة : تأليف سيد محمد حسينى شيرازى .
17 . الامامة و السياسة : تأليف ابو محمد عبد الله بن مسلم بن قتيبة دينورى ( متوفاى سال 213 ه . ق ) 18 . تنبيه الامة و تنزيه الملة : تأليف آية الله العظمى آقا ميرزا محمد حسين نائينى .
19 . حكومت از نظر اسلام : تأليف آية الله آقا سيد محمود طالقانى ، شرحى بر كتاب تنبيه الامة و تنزيه الملة ، مرحوم نائينى .
20 . تاريخ سياسى و دينى و فرهنگى در اسلام : در 3 مجلد تأليف دكتر حسن ابراهيم حسن 21 . مقدمه : تأليف عبد الرحمن بن خلدون . ( 1 )
هامش
( 1 ) . براى اثبات اين حقيقت كه تحقيقات اجتماعى و سياسى ابن خلدون در كتاب مقدمه بر مبناى معتقدات اسلامى بوده و آن همه حقايق را با نظر به منابع اوليهء اسلامى مطرح نموده است ، مىتوانيم استشهاد او را به آيات قرآنى و احاديث و نيايشهاى جدّى وى در پايان اغلب فصول كتاب در نظر بگيريم . ابو خلدون ساطع الحصرى مؤلف كتاب دراسات عن ابن خلدون از ص 485 تا ص 488 اين بحث را مطرح نموده و پس از ذكر استنادهاى فراوان ابن خلدون به آيات قرآنى و احاديث و نيايشهايى كه مىآورد ، مىگويد : « با نظر به همهء اين امور است كه براى ما سزاوار است بيان كنيم : ابن خلدون مردى بود داراى ايمان صادق كه هيچ شك و ترديدى در بارهء خدا و دين ، به ايمان او آميخته نشده بود . » اين جانب به جهت اهميت اين مسئله لازم ديدم كه همهء صفحات كتاب مقدمه را به دقت بررسى كنم و اين كار را انجام بدهم و در همهء آن موارد كه ابن خلدون در كتاب مقدمه آيات قرآنى ، احاديث و دعاها آورده است مطالعه نمودم . ابن خلدون در اين كتاب كه 588 صفحه است ، در 282 مورد آيات و احاديث و دعاهايى آورده است و به اضافهء آنها در ذكر مبانى اصول فلسفهء اجتماعى و اقتصادى ، منابع اسلامى و روش دينى را مراعات نموده است . و مىتوان گفت : ابن خلدون در اين مقدمه با طرز تفكرات اسلامى مطالب را مطرح نموده است و فقط به عنوان نمونه به چند مورد اشاره مىكنيم ، باشد كه دانش پژوهان علوم انسانى مخصوصا علوم اقتصادى و اجتماعى و سياسى و همچنين محققان در همهء علوم انسانى بدانند كه مكتب اسلام هم بالاترين اهميت را به علوم مزبوره داده است و هم خود از عاليترين اصول علوم مزبور در حيات فردى و اجتماعى انسانهاى جامعه برخوردار بوده است : 1 - كتاب مقدمه با اين خطبه شروع مىشود : الحمد لله الَّذى له العزّة و الجبروت ، و بيده الملك و الملكوت و له ألاسماء الحسنى و النّعوت ، العالم فلا يغرب عنه ما تظهره النّجوى ، او يخفيه السّكوت ، القادر فلا يعجزه شيء فى السّماوات و الارض و لا يفوت انشأنا من الارض ، و استعمرنا فيها اجيالا و امما ، و يسّر لنا منها ارزقا و قسما ، تكفّلنا الارحام و البيوت و يكفلنا الرّزق و القوت ، و تبلينا الايام و الوقوت و تعتورنا الاجال الَّتى خطَّ علينا كتابها الموقوت ، و له البقاء و الثّبوت ، و هو الحىّ الَّذى لا يموت ، و الصّلوة و السلام على سيّدنا و مولانا محمد النّبىّ العربى المكتوب فى التّوراة و الانجيل المنعوت ، الَّذى تمخّض لفصاله الكون قبل أن تتعاقب الاحاد و السّبوت و يتباين زحل و اليهموت ، و على آله و أصحابه الَّذين لهم فى صحبته و اتّباعه الاثر البعيد و الصّيت ، و الشّمل الجميع فى مظاهرته و لعدوّهم الشّمل الشّتيت ، صلَّى اللَّه عليه و عليهم ما اتّصل بالاسلام جدّه المنجوت ، و انقطع بالكفر حبله المبتوت و سلَّم كثيرا . ترجمه : حمد مر خداى راست كه عزت و جبروت از آن او و ملك و ملكوت به دست او است . و از آن او است اسماء حسنى و صفات عليا ، تواناى مطلق كه غايب نيست از او آنچه كه سخن بىصدا آشكار مىكند يا سكوت آن را مخفى مىدارد ، تواناى مطلق كه هيچ چيزى در آسمانها و زمين او را ناتوان نمىسازد و از او فوت نمىگردد . خداوندى كه ما را به صورت نفوسى از زمين ايجاد فرمود ، ما انسانها را در طول قرون و اعصار و به شكل امتهايى در مسير حيات قرار داد و براى ما از زمين ، روزىها و قسمتها در اختيار گذاشت ، ( در جريان زندگى ، نخست ارحام مادران و سپس خانه هايمان را در بر مىگيرند و روزى و توشه كفالت ما را به عهده مىدارند . گذشت روزگاران و اوقات ما را مىپوسانند و اجلهايى كه كتاب آنها سرنوشت مدت عمر ما را تعيين نموده است ، سر راه زندگى ما قرار مىگيرند ، بقاء و ثبوت ( ابديت ) از آن خدا است ، و او است زنده اى كه نمىميرد ، درود و سلام بر سرور و مولاى ما « محمد » پيامبر عربى كه وصف او در تورات و انجيل آمده است . پيامبرى كه عالم هستى او را با شير خالص عنايت الهى اشباع و از خود جدا كرده بود ، پيش از به وجود آمدن و تعاقب ايام هفته ( شنبهها و يكشنبهها ) ، و پيش از باز شدن فاصلهء بسيار زياد ما بين ستارهء زحل و ماهى اعماق زمين ( درياها ) و درود و سلام باد بر اولاد و اصحاب پيامبر كه براى آنان در درك حضور و پيروى آن حضرت اثرى و گسترشى است بسيار عميق ، و اتحاد و هماهنگى است در يارى او ، و براى دشمن آنان است جمعى پراكنده . درود خدا و سلام فراوان خدا بر او و بر اولاد و يارانش باد ، ما دام كه عظمت بسيار مطلوب به اسلام بسته است و طناب سست كفر بريده . « 2 . ص 7 ، » و از خدا مسئلت مىدارم كه اعمال ما را به بارگاه كرمش خالص فرمايد و او است كفايت كنندهء وجود من و اوست بهترين وكيل . « 3 . خطاكارىها در تاريخ ناشى نيست مگر از حريص بودن انسان به شنيدن شگفتىها و عبور آنها با كمال سهولت بر زبان با غفلت از اين كه محققى پيگير و نقاد مطالب او را مورد تحقيق و نقد قرار بدهد . . . و بدين ترتيب اين مورخ خطاكار آيات خداوندى را به استهزاء مىگيرد و داستان بىاساس و مشغول دارنده را مىخرد تا از راه خداوندى گمراه گردد ، و اين دو جمله اخير دو آيه را بيان مىكند : اول - * ( وَإِذا عَلِمَ مِنْ آياتِنا شَيْئاً اتَّخَذَها هُزُواً ) * ، الجاثية آيه 9 ، » و هنگامى كه چيزى از آيات ما را بداند ، آن را به استهزاء مىگيرد . دوم - * ( وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ الله بِغَيْرِ عِلْمٍ ) * ، لقمان آيه 6 ، « و بعضى از مردم داستان بىاساس و مشغول دارنده را مىخرند تا از روى نادانى از راه خدا گمراه شوند . » مراجعه فرماييد به اين مشخصات ، ضمنا توجه داشته باشيد كه ( ص ) مخفف صفحه ، و ( س ) مخفف سطر است : ص 14 س 1 - ص 19 س 9 - ص 38 س 25 - ص 41 س 3 - ص 43 س 8 - ص 44 س 7 - ص 48 س 25 - ص 53 س 18 و 19 - ص 59 س 4 و 5 - ص 81 س 25 - ص 82 س 13 - ص 85 س 24 و 25 - ص 87 س 6 - ص 91 س 14 و 23 - ص 95 س 17 - ص 98 س 22 - ص 99 س 10 - ص 103 س 17 - ص 105 س 3 و 18 - ص 110 س 22 - ص 111 س 19 - ص 119 س 25 - ص 122 س 2 و 25 - ص 124 س 25 - ص 125 س 19 - ص 127 س 11 - ص 128 س 7 و 16 - ص 129 س 13 - ص 130 س 15 - ص 131 س 8 - ص 133 س 25 - ص 135 س 15 - ص 136 س 17 - ص 138 س 11 - ص 139 س 8 و 23 - ص 140 س 11 - ص 141 س 4 و 11 - ص 144 س 8 و 25 - ص 145 س 12 و 8 - ص 148 س 3 و 25 - ص 149 س 11 - ص 151 س 1 - ص 152 س 14 - ص 153 س 25 - ص 154 س 17 - ص 156 س 17 - ص 157 س 13 و 19 - ص 158 س 25 - ص 161 س 15 - ص 162 س 23 و 25 - ص 164 و ص 153 ص 25 س 9 - ص 166 س 10 - ص 167 س 4 - ص 168 س 1 - ص 170 س 4 - ص 172 س 4 - ص . 174 س 16 - ص 175 س 10 - ص 176 س 25 - ص 182 س 24 و 25 - ص 184 س 3 - ص 185 س 15 - ص 186 س 16 - ص 187 س 11 - ص 188 س 13 - ص 189 س 25 - ص 190 س 10 و 14 و 15 و 21 و 23 و 24 - ص 191 س 8 و 16 - ص 196 س 17 - ص 202 س 3 و 9 و 12 و 19 - ص 209 س 1 و 25 - ص 212 س 2 - ص 218 س 17 - ص 223 س 25 - ص 225 س 12 - ص 226 س 23 - ص 230 س 18 - ص 235 س 2 - ص 240 س 14 - ص 243 س 5 - ص 246 س 11 - ص 252 س 10 - ص 256 س 25 - ص 257 س 22 - ص 258 س 2 و 19 - ص 260 س 11 و 24 - ص 262 س 23 ص 264 س 5 و 7 - ص 266 س 17 - ص 267 س 20 - ص 269 س 2 - ص 270 س 22 - ص 279 س 2 - ص 280 س 9 - ص 281 س 6 - ص 283 س 9 - ص 284 س 16 - ص 286 س 5 - ص 290 س 20 - ص 293 س 20 - ص 293 س 22 - ص 294 س 20 - ص 297 س 25 - ص 298 س 19 - ص 299 س 23 - ص 302 س 21 - ص 311 س 7 - در ص 334 توصيفى در اهميت اهل بيت عصمت عليهم السلام و در فصل 52 بحثى مبسوط در بارهء حضرت مهدى عجل الله تعالى فرجه الشريف . ص 342 س 10 - ص 343 س 24 و 25 - ص 345 س 25 - ص 347 س 7 - ص 349 س 22 - ص 357 س 11 - ص 368 س 6 - ص 359 س 16 - ص 360 س 6 - ص 362 س 22 - ص 364 س 22 - ص 365 س 14 - ص 367 س 9 - ص 368 س 9 - ص 371 س 18 - ص 374 س 13 - ص 376 س 20 - ص 377 س 11 - ص 378 س 22 - ص 380 س 9 و 17 و 18 و 19 و 20 - ص 381 س 5 - ص 382 س 18 - ص 384 س 22 - ص 389 س 3 و 23 - ص 393 س 8 - ص 394 س 3 و 15 و 25 - ص 395 س 22 - ص 396 س 8 - ص 397 س 4 و 23 - ص 398 س 24 - ص 399 س 22 - ص 400 س 18 - ص 403 س 3 و 17 - ص 404 س 3 - ص 405 س 1 - ص 406 س 15 - ص 406 س 7 و 17 - ص 409 س 25 - ص 411 س 13 - ص 412 س 10 - ص 414 س 24 - ص 417 س 14 - ص 421 س 11 - ص 423 س 4 - ص 428 س 14 - ص 429 س 10 - ص 434 س 5 - ص 435 س 5 - ص 437 س 4 - ص 440 س 22 - ص 441 - س 2 - ص 445 س 15 - ص 451 س 10 - ص 452 س 19 - ص 458 س 3 - ص 467 س 12 - ص 475 س 15 - ص 478 س 9 - ص 481 س 23 - ص 485 س 17 - ص 489 س 13 - ص 492 س 10 - ص 493 س 1 - ص 491 س 8 - ص 496 س 19 - ص 497 س 10 - ص 503 س 24 - ص 514 س 1 - ص 519 س 20 - ص 531 س 11 - ص 532 س 13 - ص 533 س 8 - ص 536 س 19 - ص 540 س 8 - ص 541 - س 24 - ص 543 س 7 - ص 545 س 12 - ص 550 س 11 - ص 553 س 8 - ص 554 س 12 - ص 555 س 15 - ص 558 س 9 - ص 559 س 8 - ص 560 س 1 - ص 561 س 24 - ص 564 س 14 - ص 566 س 19 - ص 568 س 18 - ص 569 س 10 - ص 578 س 1 - ص 580 س 20 - ص 581 س 25 - ص 588 س 12 و 15 . و ترديدى نيست در اين كه مغز متفكرى كه در حدود 250 مورد در كتاب 580 صفحه اى استناد به آيات و احاديث مىنمايد و در آخر اكثر فصلهاى كتاب ذكرى از آيه يا نيايش بياورد ، نمىتواند جز به ايمان چنين متفكرى به اسلام و استناد تحقيقاتش در فلسفهء اجتماعى ، اقتصادى ، سياسى ، عرفانى و مبانى علوم و غير ذلك ، حمل نمود . تاكنون در بارهء مقدمه تأليف ابن خلدون ، تحقيقات فراوانى از جانب متفكران شرقى و غربى انجام گرفته است ، من جمله : 1 . ابن خلدون ساطع الحصرى در فهرست كتاب خود دراسات عن مقدمهء ابن خلدون آورده است . 2 . فلسفه ابن خلدون ( الاجتماعية ) ، دكتر طه حسين ، القاهرة 1952 . 3 . ابن خلدون ، حياته و تراثه الفكرى ، الاستاد محمد عبد الله عنان ، القاهرة 1933 . 4 . فلسفه ابن خلدون ، دكتر عمر فروخ ، بيروت 1942 . 5 . رائد الاقتصاد ابن خلدون ، دكتر محمد على نشأة ، القاهرة 1944 . 6 . محاضرة عن ابن خلدون ، الاستاد محمد الخضر حسين ، القاهرة . 7 . ابن خلدون فى المدرسة العادلية ، السيد عبد القادر المغربى ، دمشق . 8 . مع ابن خلدون ، الاستاد احمد محمد الحوفى ، القاهرة 1952 . 9 . التعريف بابن خلدون و رحلته شرقا و غربا ، القاهرة 1952 . 10 . ابن خلدون ، الاستاد فؤاد افرام البستانى ، بيروت 1928 . 11 . منتخبات من ابن خلدون ، دكتر جميل صليب و دكتر كامل عياد ، دمشق 1934 . 12 . ابن خلدون خمسة اجزاء مناهل الادب ، مكتب صادر ، بيروت 1949 . تحقيق در بارهء مقدمه به چند زبان اروپايى من جمله : فرانسه ، آلمانى ، انگليسى و ايتاليايى نيز انجام گرفته است .