ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 126

* ( فِيها فاكِهِينَ . كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ . فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَالأَرْضُ وَما كانُوا مُنْظَرِينَ ) * ( 1 ) [ آن تبه كاران ] چه باغها و چشمه سارها و زراعتها و موقعيت گوارا و نعمتى كه در آن ، داراى رفاه و نشاط بودند ، از خود گذاشتند [ و گذشتند ] بدينسان آن امتيازات را به قومى ديگر وا گذاشتيم ، پس نه آسمان براى آنان اشكى ريخت و نه به آنان مهلتى داده شده ) با نظر به اين مطلب ، يك مسئلهء بسيار با اهميت كه از دورانهاى پيشين مطرح شده است ، به حل و فصل نهايى خود مىرسد . مسئله اين است : « آيا كيهان بزرگ فعاليت مىكند تا حقائقى بعنوان غايات ( هدفها ) تحقق پيدا كند ، يا كيهان بعنوان علل ماشينى فعاليت مىكند ، و آن حقائق بعنوان معلولات طبيعى از آنها به وجود مىآيند » با يك مثال ساده ، مسئله چنين است : آيا آفتاب فعاليت مىكند ، تا آنچه كه در منظومهء شمسى قرار دارند ، به وضع و موقعيتهاى خود بعنوان غايت و هدف برسند . يا آفتاب كار خود را انجام مىدهد و معلولات آن بطور جبر به وجود مىآيند يعنى آيا خورشيد فعاليت مىكند تا در كرهء زمين نباتات برويند و معادن به وضع خود برسند يا اين كه خورشيد كار خود را بدون آگاهى از آينده و توجه به هدف و غايت و غير ذلك ، انجام مىدهد و آن موجودات ( معادن ، نباتات جانداران ، مخصوصا انسانها ) داراى وضع و موقعيتهاى خود مىگردند مطلبى را كه امير المؤمنين عليه السلام در اين مورد فرموده است . پاسخ نهايى است كه فوق آن ، قابل تصور نمىباشد . كلام امير المؤمنين عليه السلام چنين است : آنچه كه موجودات زمينى و آسمانى انجام مىدهند ، ذاتا با اين هدفگيرى نيست كه خواسته‌هاى شما را در دو قلمرو جلب لذت و دفع الم بر آورند اصلا هيچ توجه و اراده اى به اين قضيه ندارند كه شما نيازمند تحصيل خير و منفعت هستيد و آنها آگاهانه و آزادانه در مسير رفع اين نيازمندى شما به فعاليت پرداخته‌اند .