كيهان بزرگ با دستور خداوندى در مجراى قوانين خود در جريان است و شما از اين جريان برخوردار مىشويد
امير المؤمنين عليه السلام در اين جملات مبارك ، اشاره بيك اصل علمى و فلسفى بسيار با اهميتى مىفرمايند كه توجه به آن ، براى كاروانيان علوم و معارف جهانشناسى بسيار ضرورى است . اين اصل علمى و فلسفى چنين است كه واقعيات ثابت و پديدههاى متغير و جريانات قانونى كه در اين كيهان بزرگ وجود دارند ، نه چنان است كه مستقيما لذائذ و آلام ما را در نظر دارند . و نه چنان است كه حركات قانونمند خود را براى توسل و نزديكى به ما صورت مىدهند . اين معنى با اشكال مختلفى در ادبيات بعد از ظهور اسلام ، در جوامع اسلامى مطرح شده است . از آن جمله :
يكى مرغ بر كوه بنشست و خاست
بر آن كُه چه افزود و زان كُه چه كاست
تو آن مرغى و اين جهان كوه تست
چو رفتى جهان را چه اندوه تست
اگر ناچيزى بعد مادى انسان را در برابر كيهان بزرگ در نظر بگيريم ، [ همان گونه كه خداوند متعال در قرآن مجيد فرموده است : * ( لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ ) * ( 1 ) ( البته آفرينش آسمانها و زمين بزرگتر است از آفرينش مردم ) ] خواهيم دانست كه چنان نيست كه عالم هستى با آن همه عظمتى كه دارد ، بطور مستقيم و با كمال آگاهى و آزادى براى بر آوردن خواستههاى انسانها حركت مىكنند و در معرض كَوْن و فساد قرار مىگيرند ، اگر چه خود انسان با بلند پروازيهاى بىاساسى كه دارد ، خيال مىكند كه همهء عالم هستى هيچ كارى جز براى برآوردن خواستههاى او ندارد آرى -
دريا كه به طبع خويش موجى دارد
خس پندارد كه اين كشاكش با اوست
خداوند سبحان مىفرمايد : * ( كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ . وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ . وَنَعْمَةٍ كانُوا
هامش
( 1 ) المؤمن ( غافر ) آيه 57