مسائل اصول علم عقايد ، مورد بحث قرار گرفته و ثابت شده است ) .
ولى پيشگويى غير از كشف غيبت و ابراز مجهول است ، پيشگويى اظهار يك امر ناپيدا و مجهول ، با استفاده از علائم و لوازم باريك و دقيق آن است و اگر اين امر از صفات نفسانى شخص و در مورد افراد باشد ، آن را قيافهشناسى مىگويند - چنان كه آدم احمق يا عاقل و فعال را از ظواهر قيافه مىتوان شناخت - و اگر دربارهء حوادث خصوصى يا عمومى آينده باشد ، آن را پيشبينى مىنامند ، مانند پيشبينى اوضاع جهانى و وقايع ملتها ، از طرف سياستمداران .
به طور كلى پيشبينى و پيشگويى به هر نحوى كه باشد ، هرگز دليلى بر چيزى از آنچه كه ما گفتيم نمىتواند باشد ، براى اين كه منشأ آن حدس و اطلاع از علل و عوامل تدريجى و طبيعى آن بوده ، يا از روى مقايسه با نظاير و همانندهاى آن است .
* * * در دين مقدس ما ( اسلام ) نيز گفتههايى دربارهء چيزهايى كه به زودى به وقوع خواهد پيوست ؛ وجود دارد كه با صرف نظر از شواهد مخصوص ، در آنها نيز دو احتمال مىرود ، مانند خبر دادن قرآن مجيد از غلبهء روميان ، پس از آن كه مغلوب شده بودند ، براى اين كه يك فرد بيگانه ، در اين مسئله دو احتمال مىدهد : نخست اين كه آن اخبار از غيب بوده و حس و عقل آن را درك نمىكرد ، و ديگر اين كه آن پيشگويى است و منشأ آن دقت در علل و عوامل مخفى و حدس نيرومند است . ولى شاهد و دليل ما بر اين كه آن كشف از غيب و مجهول است آن است كه : پيشگويىهاى سياسى ، هميشه مفيد ظن و گمان است و هرگز نمىتواند به صورت يك خبر قطعى و حتمى درآيد « 1 » و بنابراين خيلى بعيد خواهد بود كه پيامبرى در ميان ادعاهاى خود ؛ آن
هامش
( 1 ) . دربارهء دروغ از آب در آمدن پيشگويىهاى رجال سياسى و غيبگويىهاى مرتاضان و رمالان ، مطلب فراواناست . . . . همين چند سال پيش بود كه مرتاضان و پيشگويان اعلام كردند دنيا به آخر رسيده ! . . . وحشت سراسر دنيا را فرا گرفت ولى در روز موعود ، وعدهء خرابى دنيا دروغ از آب درآمد ! . . . همچنين كارل ماركس و ساير سردمداران كمونيسم در دهها سال پيش اعلام داشتند كه نخستين انقلاب پرولتاريايى و كارگرى در آلمان و انگلستان به وقوع خواهد پيوست ! ولى شروع انقلاب كارگرى در روسيه و عدم وقوع آن در آلمان و انگلستان تا امروز ، اين پيشگويى را تكذيب كرد ( خ ) .