انگليسى : « شروع نكرده شيوع يافت » .
مقصود ما از نقل اقوال دانشمندان اروپا اين بوده است كه كوتهنظرانى كه سر در چاه جهل و عناد فرو بردهاند و خفاشصفت از ديدن نور خورشيد محروم گرديدهاند ، بدانند كه پرتو خورشيد اسلام تمام زواياى ربع مسكون را منور گردانيده و ديدهء مردمان دور و نزديك را خيره نموده است . هر كس كه فطرت پاك و دل تابناك دارد عظمت اسلام را از بن دندان تصديق مىكند و نسبت به اين دين مقدس ، با ديدهء احترام و تجليل مىنگرد .
گوته ، دانشمند شهير آلمانى ، وقتى كه به اسلام برخورده ، گفته است : « اگر اسلام اين است ، ما خود وارد در آن هستيم ! » ولى چگونه جلوهء اين خورشيد عالمتاب را تواند ديد كسى كه پردهء تعصب و لجاجت در پيش چشم او ، حايل گرديده است ؟ چه خوب سروده آن كه سروده :
اين جهان ، پر آفتاب و نور ماه * تو بهشته ، سر فرو برده به چاه
كه اگر حق است پس كو روشنى ؟ * سر بر آر از چاه و بنگر اى دنى
جمله عالم شرق و غرب آن نور يافت * تا تو در چاهى ، نخواهد بر تو تافت
تا آنجا كه در خور گنجايش اين مقاله بود ، نظريات مورخان و نويسندگان غرب را دربارهء اينكه انتشار علوم و فنون و استحكام بنياد تمدن در عالم ، از اسلام بوده است ، نقل نموديم ؛ خوانندگان گرامى ملاحظه فرمودند كه مورخين دانشمند و مؤلفان منصف اروپا همه ، يكدل و يكزبان اين معنا را از بن دندان تصديق دارند كه : « به هنگامى كه تاريكى جهل ، سرتاسر جهان را فرا گرفته بود و تودهء بشر در تيه نادانى همچنان حيران و سرگردان مانده بودند ، در چنين زمانى ، تنها دين پاك