گوستاولوبون كتاب پر حجم خود را كه در موضوع تاريخ تمدن اسلام ، نگاشته است ، بدينسان خلاصه مىكند : « كتاب ما به اتمام رسيد و اينك خلاصه آن را در الفاظ چندى از نظر خوانندگان مىگذرانيم : اولًا ، بايد دانست كه در عالم خيلى كمتر اقوامى يافت مىشوند كه از حيث تمدن بر پيروان اسلام تفوق حاصل نموده باشند . و ديگر ، ترقيات حيرت انگيزى كه آنها به فاصلهء كمى در علوم حاصل نمودند براى هيچ قومى چنين امرى ميسر نگرديده ، آنها از نظر مذهبى در ميان مذاهب دنيا ، تشكيل مذهب بزرگى دادهاند و اما از نظر خصايص عقلانى و اخلاقى همين قدر كافى است كه اروپا را تربيت كرده و داخل در تمدن نمودند . و بالاخره خيلى كمتر اقوامى يافت مىشود كه چنين مقام بلندى احراز نموده باشند » .
فيلسوف - دروى يكى از وزراى سابق فرانسه ، در مقام بيان حالات عرب بعد از ظهور اسلام مىگويد : « به هنگامى كه تاريكى جهل ، سرتاسر اروپا را گرفته بود ، پيغمبر اسلام صلى الله عليه و آله بر منارههاى محكم ؛ علامات تمدن را در اقطار عالم بلند نمود و امت محمد صلى الله عليه و آله در قرون وسطى به علم و دانش بين ساير امم اختصاص داشتند . و ابرهاى بربريت و جهالت كه بر تمام اروپا كشيده شده بود با دست ايشان بر طرف شد » .
وليز ، از بزرگترين نويسندگان انگليسى ، مىگويد : « هر دينى كه با مدنيت و تمدن در هر دوره و زمان سير نكند او را بىملاحظه به ديوار زنيد ، زيرا دينى كه پهلو به پهلو با تمدن سير نكند بر پيروان لهو و شر و اباطيل است و ايشان را به سوى هلاكت مىكشاند و دين حقى كه سير با تمدن دارد همانا يگانه ديانت « اسلام » است . و هر كس بخواهد اين معنا را بداند به قرآن و آنچه در آن است از نظر علمى و قانونى و نظام اجتماعى مراجعه نمايد ، پس « قرآن » كتاب دينى و علمى و اجتماعى و تهذيبى و اخلاقى و تاريخى است . و بسيارى از انتظامات و قوانين و احكامش در دنياى امروز معمول و عملى است و بعدها نيز تا قيام ساعت معمول خواهد بود ؛ و اگر كسى به من
اسلام و هيئت (فارسى) — صفحة 480
مساهمون: خسرو شاهى
ص٤٨٠