مقالهء دوازدهم
در باب عوالم از كتاب بحارالانوار ضمن خبرى مفصل روايت شده است كه « ابنعباس » از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله پرسيد : در ماوراى آسمان چيست ؟ فرمود : ظلّ عرش است و در ظلّ عرش هفتاد هزار امت است كه نه از خلقت آدم و اولاد او ، خبر دارند و نه از ايجاد ابليس و فرزندان وى ، اين است تفسير آيهء « وَيَخْلُقُ ما لاتَعْلَمُونَ » « 1 » .
شرح : اين خبر شريف صريح است در اين كه خداوند در عقب آسمان و زمين ، يعنى خارج از عالم شمسى ما موجودات زياد ، و ملل و اقوام زندهء ناطق آفريده كه در « ظلّ عرش » يعنى تحت احاطهء عرش قرار دارند . و « عرش » در شرع كنايه از محدد كل عوالم است . همچنان كه « كرسى » كنايه از محدد عالم شمسى ماست در واقع پس از خوض و غوص در بحار مقالات شرع مقدس اسلام مطابق مبانى هيئت جديد ، چنين استنباط و استفاده مىشود : خداوند وسايل و لوازم انتظام امر معاش ما را در كرهء زمين و در كرهء بخار آن ايجاد فرمود و آن چيزى كه بر تمام زمين و هواى ما احاطه دارد آن را آسمان ناميد كه محدد و منتهاى نظام ارضى ماست . . . و سپس زمين ما و ساير سيارات و اقمار و رجوم دنبالهرو خوشيد ما را در اين فضاى وسيع از مركز شمسى تا بعد از نپتون ، وضع و ترتيب و حركات منظمى به نمايش درآورده و آن چيزى كه بر تمام اينها احاطه دارد ، نامش را « كرسى » گذاشته است . پس همچنان كه بالاى جرم زمين ما در بُعدى مخصوص ، هوايى است لطيف كه مركز گردش و جريان سحابها و رجوم است . همچنين جرم شمس داراى هواى لطيفترى است موسوم به جوهر « اتر » كه افلاك و مدار سيارات و اقمار پيرامونى در فضاى اين هوا چنان چه افلاك سحابها و
هامش
( 1 ) . متن حديث : عن ابن عباس في حديث طويل عن النبي صلى الله عليه و آله : فيما وراء السماوات إلى أن قال : « و من وراء ذلك ظلّ العرش و في ظلّ العرش سبعون ألف أُمة ما يعلمون انّ اللَّه تعالى خلق آدم و لا ولد آدم و لا إبليس ولا ولد إبليس و هو قوله تعالى « وَيَخْلُقُ ما لاتَعْلَمُونَ » » ، إلخ . ( س )