ديگر به جاى هيجده هزار چهل هزار آمده است . « 1 » شرح : اختلاف الفاظ اعداد در اين قبيل اخبار بر عوارض و مقتضيات مقامى يا شخصى حمل مىشود ! چنان كه مكرر اشاره نمودهايم . و خلاصه آن كه : عدهء عوالم در لسان اخبار اسلامى ، در نهايت اختلاف و تباين است و چندين رقم وارد شده است مثل 14 ، 40 ، 70 ، 313 ، 1000 ، 4000 ، 7000 ، 10000 ، 12000 ، 18000 ، 40000 ، 70000 ، 80000 ، 100000 ، 600000 و بالاخره هزار هزار و در بعضى اخبار كلمهء « ما لايحصى » - غير قابل شمارش - است . پس وقتى كه در اين همه آمار و ارقام مختلف نسبت به يك موضوع تأمل كنيم ، مىفهميم كه گوينده قصد تشخيص و تعيين تعداد حقيقى موضوع را نداشته « 2 » بلكه فقط غرضش بيان كثرت و مبالغه در زيادى بوده است ، خصوصاً بنابر عقيده بعضى از فقها و لغويين كه مىگويند « عدد مفهوم مستقلى ندارد » ! پس بايد بگوييم تعداد آن عوالم نامتناهى است و مقصود امام سجاد عليه السلام هم از بيان ارقام مختلف همين بوده ، چنان كه در يك خبر هم به لفظ « ما لايحصى » اشاره شده است و علت اين اختلاف ارقام ، ملاحظهء حال مخاطبان بوده كه بعضى از آنها تاب تحمل و استعداد تلقى تعداد بيشتر را نداشتهاند و اولياء اللَّه كه بايد مطابق عقول مردم سخن گويند ، ناچار با هر مخاطبى به اندازهء فهمش مطلبى بيان نمودهاند ، ولى در عين حال حقيقت را هم از نظر دور نداشته و طورى كه كلام را بيان كردهاند ، اشخاص عاقل استفادهء حقيقت از آن توانند كرد . و ممكن است علت اين اختلافات چيزهاى ديگرى بوده چنان كه بعضى از آنها را در مقالهء اول از مبحث پنجم در مسئلهء صفات خورشيد نوشتيم !
هامش
( 1 ) . متن حديث : عن أبي سعيد الخدري صاحب النبي صلى الله عليه و آله : « إنّ للَّهتعالى أربعين ألف عالم ، الدنيا من شرقها إلى غربها عالم واحد » . ( س )
( 2 ) . يا از جهت عدم امكان و عدم حصر و يا از جهت قلت ظرفيت استعداد و تحمل مخاطب يا از جهتديگر . ( ف )