در متن يك فلك و هر فلكى را به فلك ديگر ملصق و چسبيده معرفى مىكند ! به طورى كه ممكن نيست هيچ كرهاى از جاى خود بجنبد و با كرهء ديگر قُرب و بُعد پيدا كند ! و چنين هم نيست كه هر يك از افلاك حركت مخصوصى ، مغاير با حركت فلك مجاور خود داشته باشد كه بتوان گفت در اين صورت ممكن است دو كرهء مريخ و قمر ، به تبعيت حركت مخصوص فلك خود ، گاهى به هم نزديك مىشوند ! زيرا كه حركت افلاك ، بنا بر عقيدهء پيشينيان فقط يكى و مشترك بين همه است ؛ بدين معنا كه همهء افلاك مثل طبقات پياز به هم چسبيدهاند ! و حركت همه يكى است ! يعنى همانطور كه اگر پياز را بچرخانيم ، همهء پوستههاى آن با هم مىچرخد و هيچ يك از طبقاتش در اين حركت نسبت به هم قُرب و بُعدى پيدا نكرده و تغيير محل نمىدهند ! حركت قبهء مجموعهء افلاك هم به همين منوال است و ممكن نيست طبقات يا اجزاى طبقات آن نسبت به هم قُرب و بُعد پيدا كند تا ممكن باشد كه ماه و مريخ هم گاهى نسبت به هم قرب و بعدى ولو نسبى پيدا كنند .
اجمال و نتيجهء تفصيل مزبور آن كه : بنا بر اصول هيئت قديم هرگز تصور نمىشود كه مريخ و ماه به هم نزديك شوند ، بلكه چون سه فلك ديگر - عطارد و زهره و شمس - در ميانهء آنها فاصله است هميشه از هم دورند ، پس خبر مزبور به هيچ وجه با اين مبانى راست نيايد ، ولى بنابر نظام هيئت جديد :
اولًا : فلك مريخ محيط بر فلك زمين است و هيچ فلك و سيارهء ديگرى در ميان اين دو فلك فاصله نيست .
ثانياً : كرهء ماه به دور كرهء زمين مىچرخد .
ثالثاً : افلاك و مدارهاى اين سه كره - مريخ و زمين و ماه - بيضى مستطيل است .
بنابر اين سه مقدمه فرض مىكنيم وقتى كه كرهء زمين در كوتاهترين قطر فلك خود و كرهء ماه در دورترين نقطه قطر فلك خود بوده كرهء مريخ نيز در قطر كوتاه خود كه به سمت زمين است واقع باشد ، به طورى ماه و مريخ به هم نزديك خواهند بود كه تصور
اسلام و هيئت (فارسى) — صفحة 331
مساهمون: خسرو شاهى
ص٣٣١