يكصدو بيست برابر جرم ماه است ! .
به هر حال : هر كس به علوم فلكى آشنا باشد به طور اجمال ولى قطعى ، مىداند كه جرم خورشيد از زمين ما بزرگتر است . اما تعيين اندازهء حقيقى آن كه چند برابر زمين ماست ؟ مورد شبهه و اختلاف است . مثل قطر ساير اجرام فلكى - با حفظ اين معنا كه در تحديد حجم كرهء زمين اختلاف بين محققان نيست - و « بطلميوس » و پيروان وى عقيده دارند ، كه جرم خورشيد يكصد و شصت برابر زمين ماست و « غياث الدين » ، فيلسوف كاشانى ، آن را سيصد برابر زمين دانسته است .
ولى موازينى كه پيشينيان معين كردهاند ، به اندازهء يك هزارم از ميزانى كه متأخرين ( بعد از هزارهء هجرى ) معين كردهاند ، نيست « 1 » ، زيرا كه ظاهراً متأخرين همه اتفاق نظر دارند در اين كه كرهء خورشيد هزار هزار برابر زمين است و حتى بعضى بيشتر دقت كرده و 090 / 404 / 1 برابر گفتهاند !
در حقيقت تفاوت بين اين نظريهء اخير و نظريه بطلميوس ، مثل تفاوت بين رأى بطلميوس و نظريه هيركلوس است . مشكل است مسألهاى كه در آن اين قدر اختلاف رخ داده و تا اين اندازه افراط و تفريط شده باشد !
* * *
هامش
( 1 ) . خورشيد كه حجم آن در نظر ما به اندازهء ماه جلوه مىكند ، يك ميليون و سيصد هزار بار از كرهء زمينبزرگتر است و لابد مىدانيد كه كرهء زمين پنجاه برابر ماه مىباشد . فاصلهء خورشيد با ما صد و پنجاه ميليون كيلومتر است . « قطر خورشيد 000 / 391 / 1 كيلومتر يعنى 109 برابر قطر زمين است . بنابراين اگر 30 / 1 ميليون كرهء زمين را روى هم بگذاريم جسمى به وجود مىآيد كه از لحاظ حجم با مشعل نورانى عظيم آسمان برابر خواهد بود .
منجمان توانستهاند از روى نيروى جاذبهء خورشيد و زمين نسبت به يكديگر ، عظمت آنها - يا به اصطلاح فيزيكى « جرم » آنها را - به دست آورند . طبق اين محاسبات معلوم شده است كه جرم خورشيد در حدود 000 / 330 برابر جرم سيارهء مسكن ماست . يعنى اگر 000 / 330 كرهء زمين را در كفهء ترازوى طبيعت بگذاريم ، هم وزن خورشيد خواهد شد ! . . . » ( از : جهانهاى دور ، تأليف « برونور بورگل » ، ترجمهء مهندس كاظم انصارى ، ص 228 ) . ( خ )