از ماه گرمتر شد « 1 » ( بقيه خبر را در باب صفات ماه ذكر خواهيم كرد ) .
گويا آن كس كه اين سؤال را كرده با استفاده از ساير مقالات شرعى مىدانسته كه خورشيد منشأ حرارت حقيقى است و به وسيلهء اين سؤال خواسته علت اين حرارت را بداند و امام عليه السلام به طريق « لم » به او جواب داده و ژئولوژى ( زمينشناسى ) و جغرافياى طبيعى خورشيد را بيان فرموده است « 2 » . از ظاهر خبر مزبور چند نكته بر خلاف هيئت قديم طبق كشفيات جديد استفاده مىشود :
1 . جرم خورشيد مركب از طبقاتى است - چنان كه متأخرين شرح دادهاند - بر خلاف پيشينيان كه آن رابسيط و دور از تركيب دانستهاند .
2 . خورشيد هم مثل اجرام زمينى مركب از عنصريات و ماديات است از قبيل آتش و آب و بخار و هوا و غيره ، چنان كه در فلسفهء جديد مقرر است . بر خلاف فلسفهء قديم كه آن را بسيط و دور از سفليات و مبرى از عنصريات معرفى كرده است .
3 . خورشيد ذاتاً داراى حرارت و آتشين است - طبق نظريهء متأخرين و سخن از نظريات آنان به تفصيل گذشت - .
4 . جرم ماه نيز داراى حرارتى است ولى ضعيف ! و به زودى در بحث ماه ! شرح اين معنا خواهد آمد .
5 . عمده علت حرارت خورشيد اين است كه خدا لباسى از آتش بر آن پوشانده كه بر همهء طبقات كرهء خورشيد احاطه دارد . چنان كه متأخرين نيز بدين قائلند .
هامش
( 1 ) . متن خبر : « عن سلامِ بنِ المستنيرِ قال : قلت لأبي جعفرٍ عليه السلام : لِمَ صارَت الشمسُ أَحَرَّ مِن القَمرِ . قال عليه السلام : إِنَّ اللَّهَ تعالى خَلَقَ الشمسَ مِن نورِ النارِ ، و صَفوِ الماءِ طَبَقاً مِن هذا و طَبَقاً مِن هذا حتى إذا صارَت سَبعةَ أطباقٍ ألبسَها لِباساً من نارٍ ، فمِن هُنالك صارت أحرَّ من القَمرِ » .
( 2 ) . در فن حكمت و فلسفه نحوهء اثبات هر امرى به يكى از دو طريق است : طريق « لم » يعنى از علت پى به معلولبردن چنان كه گوييم : چون خورشيد داراى اجزاى آتشين است ، پس سوزنده است ، يا گوييم : چون جهان آفرينى هست ، پس جهانى هست . طريق « انّ » يعنى از معلول پى به علت بردن ، چنان كه گوييم چون خورشيد سوزنده است ، پس داراى اجزاى آتشين است و يا گوييم چون جهانى هست ، پس جهان آفرينى هست . ( ف )