اشخاص و ادوات ، ولى به طور اجمال مىدانيم كه مقصود از تحديد فواصل بين زمينها ، با مقصود از تحديد فواصل بين آسمانها يكى است و نتيجه تساوى مسافات است . پس مسافت از هر زمين تا زمين ديگر بى كم و زياد به اندازهء مسافت از هر آسمانى است تا آسمان ديگر !
* * * بعد از تمهيد اين مقدمه مىگوييم : وقتى كه زمينهاى هفتگانه سياره بر ابعاد معلوم تقريبى خود منتظم و مرتب بوده و آسمانهاى هفتگانه هم عبارت از كرات بخار هر زمين باشد ، به طور طبيعى مسافت بين هر زمينى تا زمين ديگر ، تقريباً مثل مسافت بين هر آسمانى تا آسمان ديگر خواهد بود « 1 » چنان كه اخبار بسيارى ناطق بدين معناست .
و هر گاه در مقام تحقيق در موضوع « پانصد سال راه » برآييم قوت و ظهور اين شاهد زيادتر خواهد شد ، زيرا كه : اگر بر حسب معمول حيوان متعارفى را فرض كنيم كه ساعتى يك فرسنگ راه برود ، مجموع سير اين حيوان در سال ، تقريباً نه هزار فرسنگ و در پانصد سال بيش از شانزده ميليون مايل خواهد بود « 2 » .
اين تحديد چنان كه مىدانيد جداً نزديك به موازينى است كه متأخرين در مسافت
هامش
( 1 ) . توجيه از اين وجيه تر و استنباط از اين دقيقتر و استحسان از اين و از آنچه مىآيد ، زيباتر و روشنتر كمتر ديدهمى شود . هزار آفرين بر اين قوت ايمان و وسعت فكر وحدت فهم و قدرت قلم . خدا مسلمانان را توفيق دهد كه از عهدهء عشرى از معشار حق شكر اين عالم ربانى و نابغهء شرع مسلمانى برآيند ضمناً قيد تقريب در اين بيان هرگاه متعلق به مثل باشد ، محتاج تفسير و قابل استفسار است و تمنا داريم جداگانه ضمن مرقومات خود اشعار فرمايند ! ( س )
( 2 ) . در رجب ماه سال 1336 ه . بر من معلوم شد كه مقياس در اين سير در اخبار مذكور ، سير شتر و امثال آن نيست ، بلكه مقياس سير مرغ است چنان كه در حديث توحيد صدوق از امام صادق عليه السلام نقل شده است : « إنّ للَّهتعالى ملكاً بعد ما بين شحمة أُذنه إلى عنقه مسير خمسمائة عام خفقان الطير » و اين حديث مناسب با ابواب آسمانها نيست ، بلكه با ابواب عرش و كرسى مناسبتر است چنان كه خود اخبار نيز در آن مورد وارد شده است ، زيرا كه پرواز مرغ در هر روز بالغ بر صد فرسنگ مىشود !