بديهى است كه ستارگان هرگز بر چيزى احاطه ندارند ، مگر به اعتبار مدارات خود و مراد اين است كه اين ستارگان در گردش خود ، بر آسمان احاطه دارند و به دور آن گردش مىكنند و اين معنا درست نيست مگر بنا بر اين كه آسمان را به كرهء بخار زمين ، تفسير كنيم .
با اين توجيه قابل قبول بين اخبارى كه مىگويد : « آسمان در زير فلك است » و بين اخبارى را كه مىگويد : « فلك در زير آسمان است » ، جمع كردهايم !
هر چند اين مسائل در نزد پيشينيان جزو متناقضات به شمار مىرفت ، ولى با تفسيرى كه ما نموده و گفتيم ، آسمان عبارت از كرهء بخار هر زمين سيارى است و فلك عبارت از مدار و مجراى سيارات است - چنان كه در مسئلهء تحقيق فلك شرح آن گذشت - مفاهيم همهء اخبار گذشته توجيه و تقريب مىشود ! بنا بر اين ، آسمان هر زمينى در زير فلكى و در روى فلكى است ! . « 1 » خبر ديگرى در كتاب بحارالانوار از كتاب الدر المنثور روايت شده است : « ماه و رجوم « 2 » در بالاى آسمان دنياست » . « 3 » اين خبر نيز درست نمىشود جز بنا بر تفسير آسمان به كرهء بخار ، زيرا كه حكمت قديم قائل است به اين كه ماه در آسمان دنيا يعنى در خود فلك اول است نه در بالاى آن . و نيز چنان كه مىبينى محل رجوم ( تير شهاب ) جز در زير افلاك نجوم نيست . و به زودى در مسئلهء ستارگان دنبالهدار شواهدى بر اين كه آسمان دنيا همان كرهء بخار است ، اقامه خواهيم نمود . خلاصه كلام اين كه : اخبار گوناگون و مضامين نقل شده در شريعت اسلامى را با هيچ ميزان و قاعدهاى جمع و تأليف و توجيه نتوان كرد ، جز به ترتيبى كه ما اتخاذ نموده و در اين
هامش
( 1 ) . مثلًا آسمان ما در زير فلك است ، يعنى كرهء بخار ما در زير و درون مدار كره ماه است . و در روى فلك است ، يعنى در بالاى مدار كرهء عطارد و غيره است . ( ف )
( 2 ) . نيروهاى شهاب . ( ف )
( 3 ) . متن حديث : إِنَّ القمرَ و الرُجومَ فَوقَ السماءِ الدنيا .